منع تدوين حديث انگيزه ها و پيامدها - شهرستانى، سيد على؛ مترجم سيد هادي حسيني - الصفحة ٣٠٧ - اجتهاد پيامبر صلى الله عليه السلام!!

وچنين است مسئله قبله و تمنّاى پيامبر صلى الله عليه و آله براى تحويل قبله سوى مسجد الحرام.

اگر اين كار، به اجتهاد مى‌بود بى‌درنگ آن را انجام مى‌داد و شش يا هفت ماه سوى مسجد الاقصى نماز نمى‌گزارد تا اين آيه نازل شود: قَدْ نَرى‌ تَقَلُّبَ وَجْهِكَ‌[١]) (ما مى‌نگريم كه رو سوى آسمان مى‌كنى [اين تمنّاى پيامبر صلى الله عليه و آله‌] براى انتظار وحى و تعبّد به امر آسمانى بود، نه آوردن حكمى از خود كه مخالف شريعت الهى باشد.

* و امّا استدلال به اجتهاد پيامبر به اين آيه كه:

إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ‌[٢]؛

ما سوى تو كتابِ خود را- به حق- فرستاديم تا ميان مردم به آنچه خدا به تو مى‌نماياند، حكم كنى.

تفسير جمله‌ بِما أَراكَ‌ به نظر و اجتهاد در ادلّه احكام، تفسيرى خطا و بر خلافِ ظاهر آيه مى‌باشد؛ زيرا منطوق آيه- به قرينه سياق آن- صريح است در لزوم جُستنِ حكم از كتاب، نه اجتهاد از پيش خود!

اصحاب مدرسه رأى، مى‌خواستند اجتهاداتشان را بر احكام شرعى نيز تعميم دهند. طبيعى است كه اين امر، بعد از عصر پيامبر صلى الله عليه و آله رخ داد؛ زيرا در عصر آن حضرت ترجيح مى‌دادند احكام را از نص و از كلام پيامبر صلى الله عليه و آله دريافت دارند (بلكه آن حضرت آنان را از اجتهاد به رأى بازداشت؛ چراكه مرجع تصحيح خطاهايى بود كه گاه برايشان پيش مى‌آمد) ليكن پس از وفات پيامبر صلى الله عليه و آله در موارد منصوص و غير منصوص اجتهاد ورزيدند.

بناى اين گرايش در دوران عمر استحكام يافت؛ زيرا مجتهدان عصر پيامبر صلى الله عليه و آله و متعبّدان ساده‌لوح، بعدها از آن متأثّر شدند.

[١] . بقره/ ١٤٤.

[٢] . نساء/ ١٠٥.