منع تدوين حديث انگيزه ها و پيامدها - شهرستانى، سيد على؛ مترجم سيد هادي حسيني - الصفحة ٦٩٠ - يادآورى

اين مطلب دلالت دارد بر اتفاق آنان بر اينكه ثقة الإسلام كلينى ميان علماى اسلام جايگاه ارزنده‌اى دارد، هيچ كس درباره او سخن زشت بر زبان نياورد مگر اينكه دروغِ او برملا شد و ميانِ علما رسوا گشت‌[١].

ابن اثير، كلينى را از مُجدِّدان اماميه در رأس قرن سوم مى‌شمارد[٢].

امّا محمّد بن على بن حسين بن موسى بن بابَوَيْه قمى- صاحب كتاب «مَن لا يَحْضُرُه الفقيه»- داراى تأليفات فراوانى است، حافظه‌اش ضرب المثل شد[٣]. وى از خاندانى عالى قدر و بافضيلت به شمار مى‌آيد. ابن ابى طى درباره خاندانِ او مى‌گويد: «بيتِ علم و جلالت»[٤]، پدرش از عالمانِ بزرگ شيعه و در زمره مصنِّفانِ آنها به شمار مى‌رفت‌[٥].

وى بلند مرتبه، حافظ احاديث، رجال شناس و ناقد اخبار بود، در ميان قمى‌ها چونان او در حفظ و فزونى علم ديده نشده است؛ حدود ٣٠٠ كتاب دارد[٦]، وى فتنه حسين بن منصور حلّاج را در قم از بين بُرد[٧]، بزرگان شيعه در جوانى‌اش از او حديث دريافت مى‌كردند[٨]، گروهى- از جمله شيخ مفيد- از او روايت كرده‌اند.

شيخ مفيد، شاگردِ شيخ صدوق و استاد شيخ طوسى، به ابن المعلِّم لقب يافت. وى صاحب تصانيف بديعى است كه به حدود ٢٠٠ اثر مى‌رسد[٩]. رياستِ متكلمان شيعه به‌

[١] . دفاع عن الكافى ١: ٣٨.

[٢] . جامع الأصول ١٢: ٢٢٠.

[٣] . سير اعلام النبلاء ١٦: ٣٠٣.

[٤] . لسان الميزان ٢: ٢.

[٥] . سير اعلام النبلاء ١٦: ٣٠٤، ترجمه ٢١٢.

[٦] . الفهرست( طوسى): ٢٣٧، ترجمه ٧١٠.

[٧] . نگاه كنيد به مقدمه المقنع والهداية: ٢٢.

[٨] . رجال نجاشى: ٣٨٩.

[٩] . لسان الميزان ٥: ٣٦٨.