کرده و این را به این صورت درآورده. نه، چنین نیست؛ طبیعت کار خودش را خوب انجام میدهد مگر اینکه نقصی در این ماده وجود داشته باشد. طبیعت میخواهد نقش خودش را به صورت کامل انجام دهد و آن صورت کامل را ایجاد کند ولی ماده به واسطه عدم قابلیت خودش تعدّی و عصیان میکند و لذا یک موجود ناقص الخلقه به وجود میآید. شیخ میگوید ما ضمانت نکردهایم که آن چیزهایی را هم که نمیشود برای غایتی باشد غایت برایش معین کنیم. مثلًا این بچه که کور به دنیا آمده بپرسید این برای چه کور به دنیا آمده است؟ شما میخواهید برای چیزی هم که غایت طبیعت در آن واقع نشده است غایت بسازید و ما برای آن غایتی که واقع نشده توضیح بدهیم.

یک وقت ما میگوییم این چشم که به وجود آمده برای چه غایتی به وجود آمده؟ بله، برای غایتی به وجود آمده، این دندان که به وجود آمده برای غایتی به وجود آمده، اما اگر بچهای به دنیا آمده که اصلًا دندان درنمیآورد، این حتماً نقصی در مادهاش بوده است. شما میخواهید بگویید این دندان در نیاوردن برای چه مصلحتی است و برای چه حکمتی است و برای چه غایتی است؟ میگوید ما ضمانت نکردهایم که آن کاری را هم که طبیعت انجام نداده است حتماً برای غایتی انجام نداده است؛ چه بسا آن چیزی را که طبیعت انجام نداده است میخواسته آن را انجام بدهد ولی ماده نمیتوانسته آن را بپذیرد.

بنابراین تا آنجا که مربوط به نقص است یعنی مربوط به تشویهاتی است که ناشی از نقص است، علتش عدم قابلیت و قصور ماده است. ما در اینجا مطلبی را علاوه بر آنچه شیخ بیان کرده مطرح میکنیم و آن اینکه: از آنجا که طبیعت گرایش به جبران دارد و علاوه بر آنچه در زمینه قانون «انطباق با محیط» گفتیم میل به جبران نیز در طبیعت هست، طبیعت تا آنجایی که امکان داشته باشد نقصهای ایجاد شده را جبران میکند. مثلًا یک بیمار را که عمل میکنند و در صورتش یک نقصی پیدا میشود، بعد که خوب میشود این نقص وجود دارد ولی تدریجا در طول چند سال به تدریج این نقص برطرف میشود. این نشان میدهد که در طبیعت یک فعالیت تدریجی کندی در جهت جبران نقایص وجود دارد و طبیعت میخواهد این نقایص را اصلاح کند و به حالت خوب و اعتدال درآورد. حتی در تکامل انواع هم این جبران هست. حتماً حیواناتی که در میلیونها سال پیش بودهاند نسبت به حیوانات امروز ناقصترند و اینها کاملترند. این همان میل به جبران طبیعت است. آن نقصها همان طور که شیخ