مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٧٣ - فرق میان غایت و خیر

ماوراء الطبیعه)؛ یک چیز به یک اعتبار خیر است و به یک اعتبار دیگر غایت. در ما تحت الکون همیشه فاعل و قابل یکی است؛ یعنی یک چیز نسبت به یک چیز از یک حیث غایت است و از حیث دیگر خیر است [١].

مسأله دیگر فرق میان «وجود» و «خیر» بود که شیخ مثال زد که ممکن است کسی کاری را انجام دهد و انگیزهاش فقط نیکی کردن و احسان به مردم باشد.

بعضیها که از جنبه علم النفس بحث کردهاند گفتهاند انسان در هیچ فعلی از افعال خود عاری از یک غرض مادّی که به خودش برگردد نیست؛ وقتی میگوید این کار را انجام میدهم برای اینکه خیری به دیگران برسد، دروغ میگوید؛ امکان ندارد کاری کند نه برای اینکه خیر آن به خودش برگردد. اسم این را میتوانیم بگذاریم «مادّیت اخلاقی» در مقابل «ماتریالیسم فلسفی» که جهان را به طور مادّی تفسیر میکند و در مقابل «ماتریالیسم تاریخی» که جامعه را به طور مادّی تفسیر میکند و میخواهد بگوید که محرک اصلی جامعه روابط تولیدی و توزیعی اقتصادی و مادّی است.

پس در اینجا یک مکتب این است که همه انگیزههای انسان یک سلسله منافعی است که به او برسد، یک سلسله منافع مادّی. نقطه مقابل این مکتب، مکتبی است که مدّعی است که انسان میتواند به مرحلهای برسد که از فعل خودش هیچ غرضی که به خودش برگردد نداشته باشد، انگیزهاش فقط و فقط خیر رساندن به دیگران باشد.

امّا حرف شیخ هیچیک از دو مکتب بالا نیست. حرف او این است که برای فاعلهای بالقصد مانند انسان فعل خالی از غرض نیست، غرضی که به او برگردد ولو این غرض یک مسأله معنوی باشد. پس اگر فاعل بگوید که انگیزهاش خیر رساندن به مردم است او الزاما دروغ نمیگوید ولی در طول این انگیزه، انگیزه دیگری وجود دارد. او چون خیر رساندن را دوست دارد و از آن لذّت میبرد پس یک انگیزه معنوی دارد.