اموری که امکان معیت با حرکت در آنها هست به نوبه خود بر دو قسم است: یا این است که وجودی ندارد و نمیتواند داشته باشد مگر آنکه امکان معیت با حرکت در آن هست مانند انسانیت و شکل مربّع، و یا این است که ممکن است وجودی داشته باشد که به حسب آن وجود امکان معیت با حرکت نیست.

اموری که وجود آنها همواره امکان معیت حرکت را دارد نیز به نوبه خود بر دو قسم است: یا این است که همچنانکه در وجود از ماده خالی نیست در تصور نیز از ماده نمیتواند خالی باشد مانند صورت انسانیت که ماده جزء مفهوم ماهیت آن است، و یا این است که به حسب تصور میتواند از ماده خالی باشد هر چند در وجود همواره همراه با ماده است مانند شکل مربع.

پس مجموعاً اشیاء از نظر امکان مخالطت با حرکت چهار قسماند:

الف. موجوداتی که در وجود- و به طریق اولی در ذات- مجرد از مادهاند.

ب. موجوداتی که در وجود گاهی مقارن با ماده و گاهی مجرد از مادهاند.

ج. موجوداتی که در وجود و ماهیت مقارن با مادهاند.

د. موجوداتی که در وجود مقارن با ماده و در ماهیت و تصور مجرد از مادهاند.

قسم دوم مانند هویت و وحدت و کثرت و علّیت و عدد به معنی کثرت (امور عامّه). این قسم سه نوع اعتبار دارد:

یا اعتبار میشود من حیث هی هی. این اعتبار از اعتبار آنها بشرط لا از ماده منفک نیست، زیرا اینها من حیث هی هی در ماده نیستند. به این اعتبار بحث از اینها مانند بحث از مجردات است و حساب «امور عامّه» از حساب «الهیات بالمعنی الاخص» جدا نیست. علیهذا امور مجرد از ماده بر دو قسم است: یا مجرد است از ماده بالوجوب (الهیات بالمعنی الاخص) و یا مجرد است از ماده من حیث هی و بالامکان.

اعتبار دوم این است که از آن نظر اعتبار شوند که مقرون به یک امری هستند که آن امر جز در ماده نیست. این نیز بر دو قسم است، زیرا آن مقارن (یا عارض) یا این است که تصورا نیز از ماده قابل جدایی نیست مثل اینکه مثلًا واحد را از آن حیث که آب یا آتش است در نظر بگیریم، و یا این است که آن مقارن به حسب تصور از ماده مجرد است هر چند به حسب وجود از ماده مجرد نیست مانند عدد و کثرت که معروض و مقارن جمع و تفریق و ضرب و تقسیم و جذر و کعب میگردد.

پس قسم دوم به هر یک از اعتبارات سه گانه ملحق میشود به یکی از سه قسم دیگر؛ و اشیاء و موجودات از سه قسم خالی نیستند:

١. در تصور و حد و ماهیت و هم در وجود همراه با حرکت (قابلیت حرکت) است و به انواع خاصّی تعلّق میگیرد.

٢. اموری که در تصور و ذات و ماهیت مجرد از ماده هستند ولی در وجود مقارن با مادهاند.

٣. اموری که وجودا و تصورا مجرد از مادهاند.