٣. آراء و عقاید عملی، قراردادی و اعتباری میباشند و به تعبیر خود شیخ «اصطلاحی»* میباشند و از نظر دیگر از مشهورات و مقبولاتند** نه از یقینیات و چون اعتباری و قراردادی میباشند به هیچ وجه ضروری و دائمی و کلّی نمیباشند؛ یعنی قابل تغییرند و هم ممکن است عقول در محیطها و زمانهای مختلف درباره آنها به اختلاف حکم کنند.

از کلمات بوعلی بیش از این استفاده نمیشود و اگر کسی بپرسد چرا این دسته از علوم را اعتباری میدانید و آن دسته را حقیقی؟ ماهیت [علوم] اعتباری چیست؟ تفاوت آنها با علوم حقیقی چیست؟ چرا علومی مانند طبّ و منطق را با آنهمه فوائد و آثار عملی در ردیف علوم نظری میشمارید و علوم اخلاقی و مقررات اجتماعی را جزء علوم عملی؟ پاسخ هیچیک از اینها را به طور روشن از کلمات بوعلی نمیتوان به دست آورد.

ماهیت ادراکات اعتباری و تفاوتهای آنها با ادراکات حقیقی برای اولین بار به وسیله برخی از اساتید عظام ما تشریح و توضیح داده شده است که در شرق و غرب بیسابقه است. نظر به اینکه بیان آن مستلزم بحث زیادی است ما از توضیح آن صرف نظر میکنیم.

ولی در اینجا به برخی از نتایج آن بیان اشاره میکنیم. طبق آن بیان ماهیت علوم عملی با ماهیت علوم نظری متفاوت است. ماهیت علوم نظری ادراک اموری است که «هست» و ماهیت علوم اعتباری ادراک اموری است که «باید»؛ و به عبارت بهتر و کاملتر: ماهیت علوم نظری ادراکاتی است که تعلّق دارد به هستی اشیاء و روابط آنها، و قضایایی که مورد تعلّق آن ادراکات است یک سلسله قضایای خبریه است، مثل ادراک اینکه جسم موجود است یا جسم متناهی است و امثال آنها؛ امّا علوم اعتباری یک سلسله ادراکاتی است که به «باید» ها تعلّق میگیرد. ماهیت این ادراکات «باید» ها و «نباید» هاست. قضایایی که در مورد این ادراکات تشکیل میشود قضایایی انشائی است نه خبری.

نکتهای که در اینجا میتوانیم استفاده کنیم این است که لزومی ندارد ملاک تقسیم علوم را به نظری و عملی، غایت و هدف قرار دهیم به شکلی که بیان شد. آن بیان مبنی بر برخی ملاحظات ماوراءالطبیعی درباره نفس و روح است که مورد قبول حکمای امروزی نیست و یا لااقل مورد تردید آنهاست از قبیل جوهریت نفس، بساطت نفس، وجود عالم عقول، توجه ذاتی نفس به اینکه (*) طبیعیات شفا صفحه ٢٩١، نجات صفحه ١٦٣: اصلاحیه ...

(**) طبیعیات شفا صفحه ٣٤٧.