تعریف کردهاند، ولی شیخ به همان دلیل که قبلًا اشاره شد که ادراک تنها کافی نیست زیرا انسان گاهی تصور میکند محبوب خود را مثل آدم گرسنه که تصور خوردنی میکند و همچنین گاهی انسان تصور میکند امر منافی را مثل اینکه تصور میکند نیش عقرب را ولی نه در تصور لذت خوردن، لذت خوردن در عضو ذائقه پیدا میشود و نه در تصور الم، عضوی از اعضا به درد میآید، و از این جهت بود که شیخ از این تعریف عدول کرده و بر کلمه «ادراک» کلمه «نیل» را نیز اضافه کرده است.

و قد یختلف الخیر و الشرّ بحسب القیاس، فالشیء الذی هو عند الشهوة خیر هو مثل المطعم الملائم و الملبس الملائم، و الذی هو عند الغضب خیر فهو الغلبة، و الذی هو عند العقل خیر فتارة و باعتبار هو الحق و تارة و باعتبار فالجمیل، و من العقلیات نیل الشکر و وفور المدح و الحمد و الکرامة، و بالجملة فانّ همم ذوی العقول فی ذلک مختلفة.

گاهی خیر و شر نسبت به اشیاء، مختلف میشوند، مثلًا چیزی که نسبت به قوه شهویه خیر است غذاهای مناسب و جامههای مناسب است، و چیزی که نسبت به قوه غضبیه خیر است غلبه و پیروزی است، و چیزی که نسبت به قوه عقلیه خیر است گاهی و از نظری حق است و گاهی و از نظری دیگر جمیل است؛ و از جمله خیرات عقلیه، مورد شکر و ستایش و سپاسگزاری و احترام واقع شدن است.

اجمال مطلب اینکه همتهای صاحبان عقل در این امور با یکدیگر اختلاف دارند.

شرح: قبلًا هر یک از «لذّت» و «الم» اینطور تعریف شد که یک نوع ادراکی و نیلی میباشند که از وصول به چیزی که نسبت به ادراک کننده خیر و کمال است یا شرّ و آفت است پیدا میشود. تلویحا از همین تعریف فهمیده میشود که هر یک از «خیر» و «شر» که در تعریف «لذت» و «الم» واقع شدهاند نسبی میباشند یعنی ممکن است که یک چیزی نسبت به یک مدرک، خیر و یا شر باشد و نسبت به مدرک دیگر اینچنین نباشد.

مثالی که شیخ ذکر میکند این است:

اشیائی که نسبت به قوّه شهویه خیر هستند غیر از اشیائی میباشند که نسبت به قوّه غضبیه خیرند و هر دوی اینها غیر از اموری هستند که نسبت به قوّه عاقله خیر میباشند. میگوید: