آدمی یکی از دو خوردنی و یا یکی از دو امر جنسی را انتخاب کند که یکی از دیگری لذیذتر است البته لذیذتر را انتخاب میکند. مسلّما در لذاتی هم که از یک نوع نمیباشند همین طور است.

٣. تصدیق به این مطلب که لذات نامبرده، باطنی و غیر حسّی میباشند. و اما اینکه میان لذت حسّی و غیر حسّی و یا به تعبیر دیگر که در روان شناسی جدید مصطلح است بین لذت جسمی و روحی چه فرقی هست، احتیاج به توضیح دارد و بعداً توضیح خواهیم داد.

٤. چه دلیلی هست که اگر لذات باطنی نامبرده از لذات حسّی قویترند پس لذات عقلی به طریق اولی قویتر هستند؟ و اساساً بین لذت عقلی که خود یک لذت باطنی است با سایر لذات باطنی چه فرقی هست و مثالهای لذت عقلی چیست؟

پس ما در اینجا احتیاج به دو توضیح داریم:

امّا توضیح اول که مربوط به مطلب سوم است. قبل از اینکه این توضیح را از زبان حکمای قدیم ذکر کنیم مطلبی از زبان روان شناسان جدید ذکر میکنیم. روان شناسان جدید لذات و آلام را به دو قسم منقسم کردهاند: لذات جسمی و لذات روحی. چنین گفتهاند که سه فرق بین لذات جسمی (یا حسی یا ظاهری) با لذات روحی (یا غیر حسی یا معنوی) هست:

١. اینکه دسته اول- یعنی لذات و آلام جسمی- به عضو معین تعلّق دارد یعنی یک عضو معین متلذّذ یا متألّم میگردد. مثلًا لذات باصره یا سامعه، ذائقه، شامّه، لامسه هر کدام مربوط به یک عضو معین است. هنگامی که ذائقه لذت میبرد این لذت در همان محل مخصوص پیدا میشود و آلام هر عضو هم مخصوص به همان عضو است، و در آلام هم این مطلب روشن است. امّا دسته دوم- یعنی لذات و آلام روحی- تعلّق به عضو معین ندارند. مثلًا لذتی که قهرمان از پیروزی یا دانشمند از کشف علمی یا پدر از وجود فرزند میبرد یا آلامی از این قبیل مانند ناراحتیای که قهرمان از شکست و دانشمند از عدم وسیله برای کشف مجهولش یا پدر در موت فرزندش پیدا میکند اینها مانند درد دندان و درد چشم آلام عضوی نیستند.

٢. اینکه دسته اول وابسته به عاملی خارج از وجود انسان میباشند که تحریکی در بدن وی در محل عضوی از اعضا ایجاد کند، و اگر آن محرک خارجی وجود نداشته باشد آن لذت حاصل نمیگردد. مثلًا لذتی که برای ذائقه پدید میآید، تا یک شیء