خاصی بر ماشین حاکم نیست. ماشین عبارت است از مجموع طبیعتهایی که انسان به طور مصنوعی آنها را به هم پیوند زده و کنار هم قرار داده است، مانند دانههای زنجیر.

حلقههای زنجیر به یکدیگر متصلند، نتیجهاش این است که اگر ما حلقه اول را بکشیم حلقه آخر هم کشیده میشود. این لازمه قهری و جبری اتصال و پیوندی است که میان حلقههای زنجیر برقرار است. منتها این یک نمونه ساده است. وقتی که اجزای طبیعت روی یک اصولی به طور مصنوعی برای هدف خاصی به یکدیگر پیوند زده شوند ما به آن «ماشین» میگوییم. خصوصیت ماشین این است که بر مجموع آن یک طبیعت واحد حکومت نمیکند؛ یعنی فرق میان «طبیعت» و «صنعت» این است که در طبیعت یک نیرویی، یک چیزی- که میخواهید اسمش را «صورت» بگذارید یا «طبیعت»- بر همه اجزاء حاکم است و او این اجزاء را استخدام کرده و در جهت هدفی که دارد به کار میبرد؛ مثلًا در حیوانات و موجودات زنده تمام نیروهای مادی و موادی که در وی موجود است در استخدام آن امر واحدی است که اسمش را «صورت» یا «طبیعت» یا در انسان و حیوان «نفس» میگذاریم؛ تمام این نیروها مسخّر یک ذات است و آن ذات است که همه اینها را در جهت هدف خود استخدام کرده است؛ ولی در صنعت اینطور نیست؛ در صنعت فقط پیوند میان طبیعتهاست بدون اینکه یک وحدت طبیعی میان اینها به وجود آمده باشد، بدون اینکه یک طبیعت واحد همه اینها را استخدام طبیعی کرده باشد. در صنعت اگر دستگاهی خراب شود آیا خود این مجموعه ماشینی اقتضای این را دارد که خودش شروع کند به فعالیت و تعمیر کردن خود؟ البته ممکن است دستگاه دیگری در کنار آن ساخته باشند که آن دستگاه بدون اینکه قصد تعمیر این را داشته باشد کاری انجام دهد که لازمهاش تعمیر این دستگاه باشد، و این گونه پیشبینیها را در دستگاههای دقیق صنعتی میکنند، اما طبیعت خود دستگاه این نیست که وقتی یک نقص و کسری در اجزایش پیدا شد فورا در صدد جبران برآید؛ ولی ما این حالت را در هر جا که طبیعت هست میبینیم، لااقل در طبیعتهای جاندار به خوبی میبینیم. این نشانه آن است که طبیعت به سوی همان مقصد خود حرکت میکند و تا نقصی پیدا میشود که مضرّ به تأمین آن مقصد باشد فورا آن را برطرف میکند.

مسئله دیگر- که شیخ این تعبیر را بیان نکرده و من آن را عرض میکنم- آن چیزی است که اسمش را «قابلیت انطباق با محیط» میگذارند. این یکی از حیرت انگیزترین فعالیتهای طبیعت است.