حیوانات اینها را انجام میدهند. در حشرات این حالت خیلی بیشتر است و یا مثلًا در ماهیها و پرندگان داستانهای عجیبی از آنها نقل میکنند؛ یعنی کارهایی را انجام میدهند که این کارها احتیاج به تعلیمات خیلی زیادی دارد.

راجع به اینکه اصلًا ریشه این حالت غریزی چیست نظرات مختلفی ابراز شده است. بعضی خواستهاند آن را از راه وراثت توجیه کنند ولی قابل توجیه نیست چون این اشکال پیش میآید که اولین مرغهایی که چنین حالتی را داشتند از کجا بوده است. بعضی خواستند از راه تعلیم و تعلّم توجیه کنند که شاید با یک زبانی به یکدیگر میآموزند. این هم قابل قبول نیست، زیرا دیده شده حیواناتی هم که نسل گذشته خود را هرگز نمیبینند این کارها را میکنند. این است که عدهای مثل شیخ معتقد به همان چیزی هستند که ما به آن «هدایت» یا «الهام» میگوییم.

حیواناتی هستند که برای خودشان با یک اصولی لانه میسازند که آگاهی به این اصول در آنها هیچ قابل توجیه نیست که به چه صورت و از کجا اینها میدانند که این لانه را به این شکل و به این ترتیب باید ساخت. مثلًا پرستو برای ساختن لانه خودش گل میآورد و با آب دهان خودش آن را به یک شکل خاصی میسازد و همه پرستوها یک جور لانه میسازند. یا بعضی از حیوانات برای خودشان لانه میبافند با شکل و صورت خاصی. یا طرز شکار کردن حیوانات شکار کننده (به تعبیر شیخ: «تعقیر»، حیوانات معقّره)، اینها سبک شکار کردن را با یک نوع اصول علمی انجام میدهند بدون اینکه اینها را قبلًا تعلیم کرده باشند. شیخ میخواهد بگوید اینها همه دلیل بر این است که طبیعت در جستجوی غایت خودش است، به سوی غایت خود میرود و این الهامات که به حیوانات داده شده کمکی است برای طبیعت که طبیعت به غایت خودش برسد؛ و این غرایز به هیچ شکل دیگری قابل توجیه نیست.

تفاوت طبیعت با صنعت

مطلب دیگری که شیخ به عنوان مؤید غایت داشتن طبیعت ذکر میکند این است که طبیعت یک امر ماشینی و صنعتی نیست.

اگر ما ماشینها را در نظر بگیریم، از ماشینهای کوچک مانند ساعت تا ماشینهایی از قبیل اتومبیل و دیگر دستگاهها، ساختمانشان این گونه است که یک طبیعت واحد