این آدم و آن آدم یک ترتب علّی و معلولی نیست که بگوییم اجتهاد از او به این رسیده است، ولی در مقایسه میان ایندو میگوییم او اولویت دارد در مصداق بودن از این و به طریق اولی مصداق آن است [١].

مسئله تشکیک در وجود

مسئله حرکت جوهری نیز برمیگردد به همان شدت و ضعف در وجود، نه شدت و ضعف در ماهیت؛ یعنی کسانی که مسئله تشکیک را به آن صورتی که مشّائین گفتهاند میخواهند حل کنند و هم کسانی که مسئله تشکیک را به طریق شیخ اشراق میخواهند حل کنند، آنها نمیتوانند حرکت جوهریه را تصور کنند. ولی بنابراین که تشکیک نه در ذات ماهیات است و نه در امور عرضی است بلکه در حقیقت وجود است، وجود، هم قابل شدت و ضعف است، هم قابل اشتداد و تضعّف. «قابل شدت و ضعف» یعنی میتواند مراتب، یکی شدید باشد یکی ضعیف؛ مثلًا در قوس نزولی مرتبهای شدید باشد و مرتبهای ضعیف، مثل نور شدید و ضعیف. «اشتداد و تضعّف» این است که یک مرتبه ضعیف تبدیل به یک امر شدید بشود، یا یک امر شدید تبدیل بشود به یک امر ضعیف؛ و قهراً مسئله حرکت جوهری چون برمیگردد به اشتداد و تضعّف جوهر، بستگی پیدا میکند به همان فرضیه شدت و ضعف وجود، یعنی به مسئله تشکیک در

[١]. سؤال: این چه ربطی پیدا میکند با قاعده «امکان اشرف»؟ آیا با هم ارتباطی دارند یا ندارند؟

استاد: این به آن ارتباطی پیدا نمیکند؛ ولی قاعده امکان اشرف هم بر پایهای است که در اینجا هست. در قاعده امکان اشرف (که در واقع باید بگویند «ممکن اشرف» نه امکان اشرف، و به هر حال مقصود روشن است) میگویند: اگر در میان ممکنات، ممکن اشرفی باشد و ممکن اخسّی، امکان ندارد که در مرتبه قبل از ممکن اشرف، ممکن اخس به وجود بیاید؛ یعنی اول باید ممکن اشرف به وجود بیاید، بعد ممکن اخس. مثلًا اگر ما همین قدر بتوانیم کشف بکنیم (که در باب اثبات عالم عقول هم شیخ اشراق این را به کار برده است) و بگوییم عالم طبیعت برای ما محسوس است و چون محسوس است وجود دارد، و به حکم برهان وجود واجب الوجود را هم اثبات کنیم؛ یعنی طبیعت به حکم احساس موجود است و واجب الوجود به حکم برهان موجود است؛ حالا نمیدانیم که آیا میان عالم الوهیت و عالم طبیعت عوالم دیگری وجود دارد یا وجود ندارد؛ قاعده امکان اشرف میگوید که اگر ثابت بشود عوالم دیگر ممکن است، همان کافی است که ثابت بشود موجود است؛ یعنی آن عوالم دیگر که در درجه اشرف و بالاتر از این عالم هستند، اگر امکان وجود داشته باشند، امکان ندارد که بدون آنکه آنها موجود بشوند این موجود بشود.