اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥١٨ - اشكال شيخ انصارى به صاحب معالم رحمه الله

رحمه الله ممكن است كسى از جانب صاحب معالم رحمه الله در پاسخ شيخ انصارى رحمه الله بگويد: ما آن ضابطه كلّى را كه شما به‌عنوان مقدّمه مطرح كرديد قبول داريم، يعنى مى‌پذيريم كه ايجاب يك شى‌ء نمى‌تواند معلّق بر اراده خود آن شى‌ء بشود، امّا مطلب دوّم شما- كه تعليق وجوب مقدّمه بر اراده ذى المقدّمه را هم داخل در اين ضابطه دانستيد- مورد قبول ما نيست، زيرا نهايت توجيه شما اين بود كه اگر كسى اراده‌اش متعلّق به ذى المقدّمه شد، اراده مقدّمه را هم خواهد داشت پس تعليق وجوب مقدّمه بر اراده ذى المقدّمه مثل تعليق وجوب مقدّمه بر اراده خود مقدّمه خواهد بود و چنين چيزى محال است. اين توجيه شما مورد مناقشه است، براى اينكه علت استحاله در آن ضابطه كلّى اين بود كه اگر مولا بگويد: «إن أردت الكون على السطح يجب عليك الكون على السطح»، چون اراده به‌عنوان شرط واقع شده و شرط تقدّم بر جزاء دارد، اراده هميشه قبل از وجوب شده و عمل استناد به اراده پيدا مى‌كند و مجالى براى بعث و وجوب باقى نمى‌ماند. درحالى‌كه ما نحن فيه اين‌گونه نيست. درست است كه اراده ذى المقدّمه منفك از اراده مقدّمه نيست امّا اين عدم انفكاك به اين معنا نيست كه اين دو در يك رتبه هستند بلكه اراده متعلّق به مقدّمه متأخّر از اراده متعلّق به ذى المقدّمه است لذا مرحوم آخوند به «ترشح» و مرحوم نائينى به عليت و معلوليت تعبير مى‌كردند. يعنى اراده ذى المقدّمه اصالت و تقدّم دارد و اراده مقدّمه متأخّر از اراده ذى المقدّمه است. در اين صورت وقتى مولا مى‌گويد: «اگر اراده بودن بر پشت‌بام كردى نصب نردبان بر تو واجب خواهد شود»، شما به مقتضاى قضيه شرطيه مى‌گوييد: «وجوب نصب نردبان متأخّر از اراده بودن بر پشت‌بام است» امّا اين وجوب نصب نردبان را وقتى با اراده نصب نردبان مقايسه كنيم مى‌بينيم اين دو مقارن با هم مى‌باشند، زيرا هر دوى اين‌ها متأخّر از اراده بودن بر پشت‌بام هستند و در صورت تقارن، دليلى بر استحاله نداريم.