اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥٠٣ - كلام محقّق اصفهانى رحمه الله در تأييد كلام مرحوم آخوند

اين صورت نمى‌تواند ارتباطى به مقام اثبات و دلالت داشته باشد بلكه مربوط به همان مقام ثبوت و قبل از مرحله لفظ و دلالت دليل است. [١] در توضيح كلام ايشان اين نكته را اضافه مى‌كنيم كه در نفسيت و غيريت، چون مسئله مربوط به وجوب مقدّمه است و وجوبْ عبارت از بعث و تحريك اعتبارى است، آن تقسيم ارتباط به مقام اثبات پيدا مى‌كند. اين بيان مرحوم اصفهانى تقريباً همراه با نوعى استدلال هم هست به‌خلاف كلام مرحوم آخوند كه اشاره به دليل كوتاهى نمودند اگرچه با جمله «و هو كما ترى» خواستند وضوح آن را نيز بيان كنند ولى به‌نظر ما چندان وضوحى نداشت. رحمه الله: همان‌طور كه در بحث‌هاى گذشته مطرح كرديم مسأله ترشح اراده از ذى المقدّمه به مقدّمه كه مرحوم آخوند مطرح مى‌كردند و نيز عليت اراده متعلّق به ذى المقدّمه براى اراده متعلّق به مقدّمه- كه مرحوم نائينى مطرح كردند- كلام تام و صحيحى به‌نظر نمى‌رسد، زيرا يكى از مبادى اراده، عبارت از تصوّر شى‌ء مراد است. يعنى اگر انسان غافل از يك شى‌ء باشد، معنا ندارد آن را اراده كند. در اين صورت اگر بخواهد اراده متعلّق به ذى المقدّمه علت تامّه براى تحقّق اراده متعلّق به مقدّمه باشد، اراده متعلّق به مقدّمه، ديگر نيازى به آن مبادى نخواهد داشت و- حتّى در اراده‌هاى فاعلى- به مجرّد اينكه انسان «بودن بر پشت‌بام» را اراده كرد، اين اراده، عليت پيدا كند بر اينكه اراده به «نصب نردبان» تعلّق بگيرد، حتى اگر «نصب نردبان» در ذهن شما نبوده و توجهى به مقدّميت آن نداشته باشيد. آيا مى‌توان يك چنين چيزى را قبول كرد؟ اگر به مجرّد اراده ذى المقدّمه، اراده‌اى به مقدّمه تعلّق مى‌گيرد پس چرا تا زمانى كه به مقدميت «نصب نردبان» توجه پيدا نكرده‌ايد، «نصب نردبان» در خارج تحقّق پيدا نمى‌كند؟ واقعيت مسئله اين است كه‌

[١]- نهاية الدراية، ج ١، ص ٤٠٨ و ٤٠٩