اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٦٣ - كلام مرحوم آخوند در ارتباط با شرايط قسم اوّل

استطاعتى كه شرط وجوب حج است، استطاعتى است كه روز هشتم ذى‌حجّه حاصل شود؟» هيچ فقيهى نمى‌تواند ملتزم به چنين چيزى شود، چون استطاعت روز هشتم ذى‌حجّه نمى‌تواند انسان را به مكّه برساند. بنابراين اينان چاره‌اى ندارند جز اينكه بگويند: «استطاعت الآن، با وجود خارجى‌اش، شرطيت دارد براى وجوب حج در موسم خودش». پس بنا بر قول به انكار واجب معلّق، ما توانستيم در شرعيات مثالى براى شرط متقدّم بر مشروط پيدا كنيم. البته همان‌طور كه گفتيم: «اين مثال بنا بر مبناى انكار واجب معلّق است». امّا كسانى- چون مرحوم آخوند و مشهور- كه واجب معلّق را پذيرفته‌اند مى‌گويند: «الآن كه مستطيع مى‌شود، حج براى او واجب مى‌شود و بين شرط و مشروط مقارنت وجود دارد و زمان به عنوان قيد براى واجب است». ممكن است كسى بگويد: كه اگر ما واجب معلّق را انكار كرديم و گفتيم:

«استطاعتى كه مثلًا دو ماه قبل از موسم حج حاصل شده، شرط است براى وجوب حج در موسم حج» در اين صورت، اشكالى مطرح مى‌شود و آن اين است كه: استطاعت، حدوثش به تنهايى براى وجوب حج كفايت نمى‌كند بلكه بايد اين استطاعت تا زمان حج باقى باشد. به‌عبارت ديگر: ما در باب شرط متقدّم، در جاهايى كه قاعده عقليه انخرام پيدا مى‌كرد، موردش را بايد جايى فرض كنيم كه شرط متقدّمْ وجود پيدا كرده و منعدم شود، امّا اگر تا زمان مشروط باقى ماند، ديگر آن را شرط متقدّم نمى‌نامند بلكه چنين شرطى شرط مقارن خواهد بود، چون بقاء اين شرط دخالت در مشروط دارد و بقايش مقارن با مشروط است، چون ما در مورد شرط مقارن گفتيم: شرط مقارن، معنايش اين است كه وجود شرط با حدوث مشروط مقارن باشد خواه وجود شرط هم در همان زمان حادث شده باشد يا قبلًا حادث شده و تا زمان مشروط باقى مانده باشد. حاصل اشكال اين كه در مسأله استطاعت و حج، اگر استطاعتى كه قبل از موسم حاصل شده تا زمان حج باقى نماند، حج هم واجب نخواهد بود و اگر باقى بماند ديگر شرط متقدّم نيست بلكه شرط مقارن است.