ج: به طور كلّى اگر اختلاف بين افق دو شهر به مقدارى باشد كه با فرض رؤيت هلال در يكى، هلال در ديگرى قابل رؤيت نباشد، رؤيت آن در شهرهاى غربى براى مردم شهرهاى شرقى كه خورشيد در آنها قبل از شهرهاى غربى غروب مى‌كند، كافى نيست، بر خلاف عكس آن.

[س ٨٤١ اگر بين علماى يك شهر راجع به ثبوت هلال يا عدم آن اختلاف رخ دهد]

س ٨٤١: اگر بين علماى يك شهر راجع به ثبوت هلال يا عدم آن اختلاف رخ دهد و عدالت آنها هم نزد مكلّف ثابت بوده و به دقت همۀ آنها در استدلال خود مطمئن باشد، وظيفۀ واجب كلّف چيست؟ ج: اگر اختلاف دو بيّنه به صورت نفى و اثبات باشد، يعنى يكى مدعى ثبوت هلال و ديگرى مدعى عدم ثبوت آن باشد، اين اختلاف موجب تعارض دو بينه و تساقط هر دو است، و وظيفه مكلّف اين است كه هر دو نظر را كنار گذاشته و در بارۀ افطار كردن يا روزه گرفتن به آن چه كه مقتضاى اصل است، عمل نمايد. ولى اگر بين ثبوت هلال و عدم علم به ثبوت آن اختلاف داشته باشند، به اين صورت كه بعضى از آنها مدعى رؤيت هلال باشند و بعضى ديگر مدعى عدم مشاهدۀ آن، قول كسانى كه مدعى رؤيت هلال هستند، در صورت عادل بودن، حجت شرعى براى مكلّف است و بايد از آن متابعت كند، و هم چنين اگر حاكم شرعى حكم به ثبوت هلال نمايد، حكم وى حجت شرعى براى همۀ مكلفين است و بايد از آن پيروى كنند.

[س ٨٤٢ اگر شخصى هلال ماه را ببيند]

س ٨٤٢: اگر شخصى هلال ماه را ببيند و بداند كه رؤيت هلال براى حاكم شرع شهر او به هر علتى ممكن نيست، آيا او مكلّف است كه رؤيت هلال را به حاكم اطلاع دهد؟ ج: اعلام بر او واجب نيست مگر آن كه ترك آن مفسده داشته باشد.

[س ٨٤٣ حكم حاكم به رؤيت هلال]

س ٨٤٣: همان گونه كه مى‌دانيد اكثر فقهاى بزرگوار پنج راه براى ثبوت اول ماه شوال در رساله‌هاى عمليه خود بيان كرده‌اند كه ثبوت نزد حاكم شرع در ضمن آنها نيست، بنا بر اين چگونه بيشتر مؤمنين به مجرد ثبوت اول ماه شوال نزد مراجع، روزه خود را افطار مى‌كنند؟ شخصى كه از اين راه اطمينان به ثبوت هلال پيدا نمى‌كند، چه تكليفى دارد؟ ج: تا حاكم حكم به رؤيت هلال نكرده، مجرد ثبوت هلال نزد او، براى تبعيّت ديگران از وى كافى نيست، مگر آن كه اطمينان به ثبوت هلال حاصل نمايند.

[س ٨٤٤ اگر ولى امر مسلمين حكم نمايد كه فردا عيد است]

س ٨٤٤: اگر ولى امر مسلمين حكم نمايد كه فردا عيد است و راديو و تلويزيون اعلام كنند كه هلال در چند شهر ديده شده است، آيا عيد براى تمامى نواحى كشور ثابت مى‌شود يا فقط براى شهرهايى كه ماه در آنها ديده شده و شهرهاى هم افق با آنها، ثابت مى‌گردد؟ ج: اگر حكم حاكم شامل همۀ كشور باشد، حكم او شرعاً براى همۀ شهرها معتبر است.

[س ٨٤٥ كوچكى هلال و باريك بودن و اتصاف آن به خصوصيات هلال شب اول]

س ٨٤٥: آيا كوچكى هلال و باريك بودن و اتصاف آن به خصوصيات هلال شب اول، دليل بر اين محسوب مى‌شود كه شب قبل شب اول ماه نبوده، بلكه شب سى‌ام ماه قبلى بوده است؟ اگر عيد براى شخصى ثابت شود و از اين راه يقين پيدا كند كه روز قبل عيد نبوده، آيا قضاى روزۀ روز سى‌ام ماه رمضان را بايد به جا آورد؟ ج: مجرد كوچكى و پائين بودن هلال يا بزرگى و بالا بودن و يا پهن يا باريك بودن آن دليل شرعى شب اول يا دوم بودن نيست، ولى اگر مكلّف از آن علم به چيزى پيدا كند بايد به مقتضاى علم خود در اين زمينه عمل نمايد.