را به جا آورد. هشتم آن كه پير و ناتوان نباشد كه براى او و امثالش حرجى باشد، پس بر پير مردى كه به جا آوردن نماز جمعه برايش حرجى باشد واجب نيست هم چنان كه ساير واجبات از او ساقط مى‌شود. و ظاهر اين است كه در باران مستلزم حرج نيز وجوبش ساقط مى‌گردد. نهم آن كه مسافت بين نمازگزار و بين محلّ نماز جمعه بيش از دو فرسخ نباشد، و كسى كه دو فرسخ از محلّ نماز دور باشد و نتواند در كمتر از اين مسافت آن را به جا آورد واجب نيست، و مدار در دورى و نزديكى شخص خود نمازگزار است نه منزل و وطنش هم چنان كه مدار فقط بر رفتن به نماز است نه به برگشتن. مسأله ٥٠ هر گاه كسى كه به جهت دارا نبودن شرايط مذكوره جمعه بر او واجب نيست خود را به زحمت انداخته و حاضر شد و اتّفاقاً نماز جمعه را به جا آورد نماز جمعه‌اش صحيح است (بجز ديوانه و بچّۀ غير مميّز) بلكه بر چنين شخصى بعد از حضور عيناً واجب مى‌شود بنا بر قول به وجوب عينى، جز كسى كه اقامۀ جمعه بر او حرجى باشد ولى ظهر حرجى نباشد و امّا طفل غير مميّز يا نابالغ گرچه نه جمعه و نه ظهر بر او واجب است زيرا تكليفى ندارد لكن بعيد نيست كه فقط جمعه براى او با اجتماع ساير شرايط مشروع باشد نه ظهر.

مسأله ٥١ هر گاه تمام عدد لازم در نماز جمعه يا بعضشان داراى شرايط وجوب نباشند ولى شرايط صحّت نماز را دارا باشند جمعه با آنها منعقد مى‌شود و در انعقاد آن لازم نيست تمام عدد داراى شرايط وجوب باشند. بلى مرد بودن شرط انعقاد است پس اگر حدّ اقلّ عدد لازم پنج يا هفت نفر مرد نباشد جمعه منعقد نخواهد شد و انعقاد نماز جمعه به اطفال مميّز مشكل است هر چند امام بالغ باشد.

مسأله ٥٢ امام جمعه بايد داراى شرايط امام جماعت از قبيل عدالت و مانند آن، باشد و چنانكه سابقاً گفته شد احوط و اولى با اذن مجتهد است.

مسأله ٥٣ كسى كه جمعه از او ساقط است مى‌تواند نماز ظهر را در اوّل وقت به جا آورد بدون اين كه منتظر گذشتن وقت نافله بشود.

مسأله ٥٤ كسى كه نماز ظهر را به جا آورده و بعد از آن متمكّن از نماز جمعه شود نماز جمعه بر او واجب نيست بلكه مشروع نمى‌باشد، مگر آن كه رجاءً آن را به جا آورد، هر چند به جهت تغيير موضوع باشد مثل اين كه هنگام اداء نماز ظهر معذور از جمعه بوده و فعلاً عذرش برطرف شده يا مسافر بوده و فعلاً به وطن خود رسيده است. بلى اگر نابالغ بالغ شود بعد از نماز ظهر، با اجتماع ساير شرايط مانند كسى خواهد بود كه اصلاً نماز نخوانده، كه بايد در صورتى كه وقت جمعه باقى باشد نماز جمعه را بخواند بنا بر قول به تعيين، و الاّ نماز ظهر را دوباره به جا آورد. و امّا اگر نماز جمعه را بطور صحيح قبل از بلوغ به جا آورده باشد، مانند كسى است كه نماز جمعه را بعد از بلوغ به جا آورده است و ظاهراً اعاده ندارد هر چند وقت آن باقى باشد.

مسأله ٥٥ كسى كه تكليفش تعييناً به جا آوردن نماز جمعه است مكروه است بعد از طلوع فجر روز جمعه مسافرت نمايد، و احوط اين است كه تا نماز جمعه را نخوانده بعد از زوال نيز مسافرت ننمايد، مگر در صورتى كه در راه متمكّن از اقامۀ آن باشد. و امّا بعد از نماز هر چند نماز ظهر باشد كراهتى ندارد مطلقا.