يعنى اگر از اهل محل يا همسايگان او يا كسانى كه با او معاشرت دارند حال او را بپرسند، بگويند: ما خلاف شرعى از او سراغ نداريم.٧ مجتهد باشد.٨ در صورتى كه احتمال اختلاف بين مجتهدين را در مسائل مورد ابتلا بدهد، بايد مجتهدى كه انسان از او تقليد مى‌كند اعلم باشد، يعنى از تمام مجتهدهاى زمان خود حكم خدا را بهتر بفهمد، و برترى اين مجتهد از ساير مجتهدين بايد به گونه‌اى باشد كه متعارف افراد اهل فضل بتوانند آن را تشخيص دهند، و اگر هيچ يك از مجتهدين چنين برترى نداشته باشند از هر يك از مجتهدين طراز اوّل مى‌توان تقليد نمود.٩ موثّق باشد، يعنى اشتباهش از متعارف بيشتر نباشد و كسى كه حريص به دنيا باشد غالباً موثق نمى‌باشد، زيرا حبّ شديد به دنيا باعث اشتباه زياد در تشخيص مى‌گردد.١٠ با تفصيلى كه در مسأله دهم خواهد آمد زنده باشد.

مسائل اختصاصى

بهجت: مسأله ٢ اگر دو مجتهد يكى اعلم و ديگرى اورع باشد و در ساير جهات با هم مساوى باشند، أظهر رجوع به اعلم است؛ و اگر هر دو در علم مساوى باشند ولى يكى اعدل و اورع از ديگرى باشد، ترجيح قول اعدل خالى از وجه نيست.

فاضل: مسأله ٦ در صورتى كه دو مجتهد از نظر علمى مساوى باشند احتياط لازم آن است كه از كسى كه اتقى و اورع است تقليد كند.

[مسأله ٣ شناخت مجتهد]

مسأله ٣ مجتهد و اعلم را از سه راه مى‌توان شناخت: اول: آن كه خود انسان يقين كند، مثل آن كه از اهل علم باشد و بتواند مجتهد و اعلم را بشناسد (١) . دوّم: آن كه دو نفر عالمِ عادل كه مى‌توانند مجتهد و اعلم را تشخيص دهند مجتهد بودن يا اعلم بودن كسى را تصديق كنند، به شرط آن كه دو نفر عالمِ عادلِ ديگر با گفتۀ آنان مخالفت ننمايند (٢) . سوم: آن كه عدّه‌اى (٣) از اهل علم كه مى‌توانند مجتهد و اعلم را تشخيص دهند، و از گفتۀ آنان اطمينان پيدا مى‌شود مجتهد بودن يا اعلم بودن كسى را تصديق كنند (٤) .

(١) مكارم: اوّل: اين كه خود انسان اهل علم باشد و بتواند مجتهد و اعلم را بشناسد. .

(٢) خوئى: و ظاهر اين است كه اجتهاد يا اعلميّت كسى به گفتۀ يك نفر كه مورد وثوق باشد نيز ثابت مى‌شود. .

تبريزى: و در صورت اختلاف، خُبره بودن هر كدام بيشتر باشد قول او مقدّم است. بلكه به گفتۀ يك نفر عالم خُبرۀ مورد وثوق نيز اجتهاد يا اعلميّت ثابت مى‌شود. .

سيستانى: بلكه اجتهاد يا اعلميّت كسى به گفتۀ يك نفر از اهل خُبره و اطلاع كه مورد وثوق انسان باشد نيز ثابت مى‌شود. .

مكارم: دوّم: اين كه دو نفر عادل از اهل علم به او خبر دهند، به شرط اين كه دو نفر عالم ديگر بر خلاف گفتۀ آنها شهادت ندهند. .

(٣) سيستانى: سوم: آن كه انسان از راههاى عقلائى به اجتهاد يا اعلميّت فردى اطمينان پيدا كند مثل آن كه عدّه‌اى. .