تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٣٠٣ - ٦٥ - ريشه اصلى تمام دانشها وحى بوده است نه عقل

دانش پيشه ازين عقل ار بدى پيشهء بىاوستا حاصل شدى [١]
شايد اين مسئله را كه جلال الدين مطرح كرده است ، بدوا غير قابل قبول به نظر برسد ، به اين دليل كه هوش و استعداد آدمى و تعقل تيز بين او بوده است كه او را به مجهولات پشت پرده رهنمون شده است . ولى اين يك قضاوت سطحى در بارهء موضوع مورد بحث است .
بايستى اين موضوع را با آن اهميتى كه دارد مورد بررسى قرار داد و معلومات كلاسيك و روزمره‌اى نمى تواند از عهدهء حل اين مسئله بر آيد .
ما به طور اختصار در اين مسئله مطالبى را متذكر مى شويم . آن چه كه از دست تعقل تجربى بر مى آيد ، عبارت است از تنظيم معلومات و تهيهء روشنايىها براى به دست آوردن مجهولات و روشن كردن تاريكىها .
عقل تجربى در اين ميدان كارى كه صورت مى دهد از واحدهاى موجود در عرصهء معلومات بهره بردارى نموده مرحله به مرحله انسان عاقل را به نتيجهء مطلوبش نزديك مى كند ، مقدارى قوانين مورد تصديق اين روش عقلانى را ، منطق با اقسام گوناگونش مانند منطق ارسطويى و سمبوليك و منطق رياضى و منطق وضعى ، به عهده گرفته است و ما در گذشته اشاره كرديم كه تتبع وضع دانشمندان متخصص در منطق ، نشان مى دهد كه با آگاهى به تمام اصول منطقى در حد اعلا هم نمى توانند موجب اكتشاف و بيرون آوردن يك مجهول از پشت پردهء تاريكىها بوده باشند ، اگر چنين چيزى امكان داشت ، مى بايست تمام مكتشفين و نوابغى كه مطالب تازه‌اى را به بشريت عرضه كرده‌اند ، نشان مى دهد كه آنان نه تنها منطق دان متخصص نبوده‌اند ، بلكه شايد حتى يك كتاب منطق را كه تمام مسائل و قوانين آن را در بر داشته باشد نخوانده‌اند . چيزى كه موجب اشتباه شده است ، فرق نگذاشتن ميان انتقالات ذهنى معمولى و اكتشافات بوده است .

[١] دفتر چهارم ، ص ٢٣٦ بيت ٥٨ تا ٦٤ . .