تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٣٦ - ٢٠ - عقل چيست ؟

النور آيهء ٦١ - الشعراء آيه ٢٨ .
بعضى از آيات كسانى را كه تعقل نمى كنند ، پستترين جانوران معرفى مى كند ، مانند :
« إِنَّ شَرَّ اَلدَّوَابِّ عِنْدَ الله اَلصُّمُّ اَلْبُكْمُ اَلَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ ٨ : ٢٢ « . [١] ( بدترين جانوران در نزد خدا مردمى هستند كه از شنيدن حق كر و از گفتن حق لال هستند كه تعقل نمى كنند ) .
بعضى ديگر از آيات پليدى و ذلت را ناشى از عدم تعقل معرفى مى كند . مانند :
« وَيَجْعَلُ اَلرِّجْسَ عَلَى اَلَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ ١٠ : ١٠٠ « . [٢] ( و پليدى را براى كسانى قرار داده است كه تعقل نمى كنند ) .
بعضى ديگر از آيات تقليد كورانه از نياكان و پاى بند بودن به موهومات و خرافات گذشتگان را كه عارى از تعقل بوده است ملامت مى كند . مانند :
« بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْه آباءَنا أَ وَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ ٢ : ١٧٠ « . [٣] ( آنان مى گفتند ، بلكه ما آن چه را كه پدرانمان عمل مى كردند ، پيروى خواهيم كرد » به آنان « بگو باز بپدرانتان تقليد خواهيد كرد ، اگر چه آنان تعقلى نداشته و راستكار نبودند ؟ ) آيات ديگرى در قرآن با كلمهء الباب كه جمع لب به معناى عقلاست در موارد مختلف آمده است ، اما از حيث روايات ، تمجيد و تعظيم عقل و خرد به اندازه‌اى است كه مى توان آنها را در يك مجلد ضخم جمع آورى كرد .
عقل و تعقل به طور اختصار آن فعاليت ذهنى است كه روى مواد خام كه از

[١] سوره الانفال ، آيهء ٢٢ . .
[٢] سوره يونس ، آيهء ١٠٠ . .
[٣] سوره البقرة ، آيهء ١٧٠ . .