تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٣٤ - ٢٠ - عقل چيست ؟

براى توضيح مضامين ابيات فوق مجبوريم مقدمهء مختصرى را در بارهء عقل متذكر شويم :
٢٠ - عقل چيست ؟
غالباً از كلمهء » عقل « دو مفهوم جداگانه تقريباً منظور مى گردد :
١ - نيروى مستقلى كه در مقابل ساير نيروهاى روانى از قبيل نيروى تجسيم ، تداعى معانى ، تصميم ، انديشه ، اراده . . . در درون ما وجود دارد .
٢ - ذهن آدمى مواد خام را به وسيلهء حواس و ساير وسايل در مى يابد ، فعاليتى را كه براى تنظيم آنها صورت مى دهد عقل ناميده مى شود .
اين نيرو يا فعاليت در مغز آدمى به هيچ وجه قابل ترديد و انكار نيست و در اين كه عقل از عالى وسائل زندگى مادى و معنوى ماست ، هيچ فرد آگاهى شك نكرده است .
آيات و روايات مربوط به عظمت همين عقل جزيى و تجربى و ملامت تخلف از فعاليتهاى عقلانى بقدرى فراوان است كه احتياجى به شرح و تفصيل زياد ندارد .
به طور اجمال آيات قرآنى در بارهء عقل و دستور بلزوم تبعيت از آن به چند گروه است :
گروه يكم : آياتى است كه به طور مستقيم به تعقل تحريك مى كند ، مانند :
« وَسَخَّرَ لَكُمُ اَللَّيْلَ وَاَلنَّهارَ وَاَلشَّمْسَ وَاَلْقَمَرَ وَاَلنُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِه إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ١٦ : ١٢ . » [١] ( خداوند شب و روز و خورشيد و ماه را براى شما مسخر نموده و كرات فضايى همه تحت فرمان اوست ، اين نظم و ترتيب براى انسانهايى كه تعقل مى كنند ، دلايلى در بر دارد ) .
مضمون اين گروه در سورهء بقره آيات ٧٣ ، ١٦٤ ، ١٤٤ و در سورهء مؤمنون

[١] سوره النحل ، آيهء ١٢ . .