دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٩٥ - اعتدال از نگاه دين

از جمله حضرت سجّاد ٧ در صلوات شعبانيه فرموده است:

اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ الفُلكِ الجارِيَةِ فِي اللُّجَجِ الغامِرَةِ؛ يَأمَنُ مَن رَكِبَها ويَغرَقُ مَن تَرَكَها؛ المُتَقَدِّمُ لَهُم مارِقٌ؛ وَالمُتَأَخِّرُ عَنهُم زاهِقٌ، وَاللّازِمُ لَهُم لاحِقٌ.[١]

خداوندا! بر محمّد و خاندان محمّد، درود فرست؛ آن كشتى شتابان در درياهاى ژرف، كه هر كس بدان درآيد، در امنيت خواهد بود و هر كس از آن سر برتابد، نابود مى‌شود. پيشى‌گيرندگان بر آنان منحرف و بازماندگان از آنان از دست رفتنى و همگامان با آنان به مقصود رسَنده اند.

بدين‌سان، پيشوايان الهى، لزوم اعتدال در انديشه و زندگى را براى انسان طرح كرده و بدان تأكيد ورزيده‌اند و از اين همه، به روشنى مى‌توان دريافت كه خروج از اعتدال و افتادن كام افراط و تندروى، پيامدى جز ناهنجارى و گاه كشيده شدن به فساد، نخواهد داشت.

خوارج، در حوزه فرهنگ اسلامى، جريانى است افراطى با مواضعى تند و به دور از اعتدال. اين ويژگى خوارج در احاديث نبوى با عنوان «تعمّق» آمده است:

إنَّ أقواما يَتَعَمَّقونَ فِي الدّينِ يَمرُقونَ مِنهُ كَما يَمرُقُ السَّهمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ.[٢]

گروهى هستند كه در دين، سختگيرى مى‌كنند و چون رها شدن تير از كمان، از دينْ دور مى‌شوند.

اكنون و پيش‌تر از آن كه به ريشه‌هاى جريان خوارج بپردازيم، اندكى اين اصطلاح را بكاويم.

[١]. مصباح المتهجّد: ص ٣٦١ ح ٤٨٥ و ص ٨٢٨ ح ٨٨٨، الإقبال: ج ٣ ص ٣٠٠، المزار الكبير: ص ٤٠١ ح ١، بحار الأنوار: ج ٩٠ ص ٢٠.

[٢]. مسند ابن حنبل: ج ٤ ص ٣١٨ ح ١٦٦١٥ از انس بن مالك، كنز العمّال: ج ١١ ص ٢٨٨ ح ٣١٥٤٣ به نقل از ابن جرير.