تا اینجا را همه قبول دارند، منتها هر کس چیزی میگوید. مثلًا طالس میگفت (البته این قول خیلی منسوخ است): ماده اولیه آب است یعنی همین شیئی که الآن به صورت یک موجود اصیل در عرض سایر موجودات وجود دارد؛ اصل همه موجودات همین است. پس کأنّه الآن ماده اصلی موجودات در کنار مرکبات وجود دارد و آن آب است. یکی میگفت آتش است، و یکی میگفت هواست؛ که اینها نظریات خیلی ابتدایی بوده است که مردود است؛ و نظریات نسبتا عمیقتر حاوی این مطلب است که ماده اولی را هیچوقت به صورت تنها پیدا نمیکنیم، بلکه در ضمن مرکبات موجود است.

ذیمقراطیس میگوید که آن ماده اولیه و اصلی که همه اشیاء از آن به وجود آمدهاند ذرات کوچکی از جسم است و اوست که صورتهای مختلف را پذیرفته است، اینجا شکل کاغذ، آنجا شکل فلز، آنجا شکل گیاه و جایی به شکل انسان و حیوان درآمده است. یک ذرات کوچکی هیولی را تشکیل میدهد.

نظریه متکلّمین این است که آن ماده اصلی که این صورتهای مختلف را گرفته است یک سلسله اجزاء لایتجزّی و لا جسم هستند نه اجزاء جسم؛ در عین اینکه جزئند یعنی وضع و محاذات دارند و در عالم ماده و حس وجود دارند در عین حال جرم و ابعاد ندارند.

نظریه شیخ اشراق این است که آن ماده اولی همان چیزی است که به آن «صورت جسمیه» میگوییم؛ همین جوهری که میگوییم طول و عرض و عمق دارد؛ همین جوهر جرمانی یا جوهر جسمانی یا صورت جسمیه است، منتها او هم معتقد است که ما هیچ جرم مطلق الآن در عالم نداریم، اکنون ما جسمی نداریم که به حالت ماده بودن باقی باشد، جسمهایی که ما داریم باز جسمی با شیء خاص است یعنی با صورت نوعیه خاص و با یک ماهیت خاص است؛ مثلًا کاغذ همان صورت جسمیه است بعلاوه یک سلسله اعراض و صور نوعیه و امثال اینها، آن فلز هم همان صورت جسمیه است با یک چیزهای دیگر؛ و ما از صورت جسمیه چیز بسیط تری نداریم که بخواهیم او را ماده اولی بشماریم؛ ماده اولی یعنی همان که ماهیت جسم را تشکیل میدهد، جوهری که قابل ابعاد سه گانه است [١].

[١]. سؤال: این عقیده با اصول مادیین گویا خیلی متناسب است؟