لذت یک نوع رسیدن و ادراک است که از رسیدن به چیزی که برای ادراک کننده کمال و خیر است از آن جهت که کمال و خیر است حاصل میگردد؛ و الم یک نوع ادراک و رسیدن است که از رسیدن به چیزی که نسبت به مدرک زیان آور و شرّ است پیدا میشود.

شرح: این قسمت، بیان تعریف «لذّت» و «الم» است. میخواهد بگوید که لذت نوعی خاص از ادراک است ولی تنها ادراک نیست، ادراکی است که حتماً رسیدن به کمال و خیر هم به او ضمیمه شده باشد. اینجا احتیاج به توضیحی است:

علم بر دو قسم است: حضوری و حصولی. علم حضوری عبارت است از حضور خود معلوم در نزد عالم؛ و علم حصولی عبارت است از حضور نقش و صورتی از معلوم در نزد عالم. مثلًا انسان علم به نفس خود دارد و همچنین به صور ذهنی خود نیز آگاه است. علم به اینها علم حضوری است زیرا نفس، خود پیش خود حاضر است و همچنین صور ذهنیه نیز خودشان پیش نفس حاضرند. پس علم نفس به خودش و به

[١]. اسفار، چاپ حروفی، ج ٢/ ص ٧٧ و ٧٨: [آیا آثار و انوار او (حق تعالی) را در عالم ملک نمیبینی که از مراتب روحانی و عقلی خود فرود آمده و در صورتهای جزئی آشکار گردیده است و به زیبایی و لطافت و دلربایی و طنّازی موسوم است؛ و حال آنکه این انوار نازله در عالم ملک با ظلمت جسمیت همنشین گشته و به سنگینی مادیت آغشته شدهاند و پیش از آن در عین پاکیزگی و صفا و جدای از این آلودگیها بودهاند. در عین حال چگونه عقول را مدهوش و بی خود ساخته و خردمندان و پیروان آنها را سرگردان و واله خود ساخته است! و بنگر که چگونه دوستداران و خواستاران خود را به فتنهها و رنجها دچار میسازد؛ پس در این صورت چه حکم میکنی درباره جمال و زیبایی مطلق و ذاتی و نور خیره کننده الهی که در نهایت عظمت و بزرگی مرتبه است. آن کمالی که عقلها و قلبها را از پس هفتاد هزار حجاب نورانی و ظلمانی از خود بی خود و سرگردان میکند آنچنانکه از رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله روایت شده است که: «همانا خداوند دارای هفتاد هزار حجاب از نور و ظلمت است که اگر آنها را کنار زند انوار روی او هر آفریدهای را که آن را ببیند آتش خواهد زد».]