مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٨٦ - النمط الثامن فی البهجة و السعادة

اکنون میگوییم: اینکه حکمای قدیم گفتهاند لذات بر دو قسم است: حسی و غیر حسی (باطنی)، از آن جهت است که نوع ادراک را بر دو قسم دانستهاند: قوای ادراکی حسی ظاهری و قوای ادراکی باطنی، زیرا چنانکه سابقا هم اشاره شد و بعداً نیز خواهد آمد لذت نوعی از ادراک است، پس به همان دلیل که ادراک بر دو قسم است لذت نیز بر دو قسم است؛ و از همین جا توضیح دوم نیز معلوم گشت زیرا به همان دلیلی که حکما گفتهاند که ادراکات باطنی بر دو قسم است: عقلی و غیر عقلی، لذات باطنی نیز بر دو قسم است: عقلی و غیر عقلی.

یک مطلب باقی مانده و آن اینکه به چه دلیل لذات باطنی عقلی از لذات باطنی غیر عقلی قویتر است؟

جواب این است: به همان ملاک که لذات باطنی غیر عقلی از لذات حسی قویتر است لذات عقلی از غیر عقلی قویتر است زیرا قوّت و شدت لذت و الم تابع قوّت و شدت ادراک است و در محل خود ثابت شده است که ادراکات عقلی از ادراکات غیر عقلی قویتر است.

لذات عقلی عبارت است از لذاتی که از تصور مجردات کامل پیدا میشود؛ یعنی ذهن باید به مرحله تعقل و تجرد کامل برسد تا به آن لذت نائل گردد. ادراکات علمی چون ادراک «کلّی» است از این قبیل است. بنابراین لذتی که علما از ادراک قوانین کلّی میبرند لذت عقلی است و همچنین لذتی که عبّاد و عرفا از خلوت و حضور میبرند از نوع لذات عقلی است: