مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٩ - ارزش و میزان دخالت عاملها

که چقدر است و مقایسه آن با عوامل دیگر کار دشواری است و چندان لزومی هم ندارد. امّا به طور کلّی میتوان این بحث را مطرح کرد که آیا از سه دسته نامبرده کدام دسته مؤثرترند؟ روح یا بدن یا عوامل خارجی؟

در اینجا نیز نظرات متفاوت است. میتوان گفت عوامل روحی در درجه اول و عوامل بدنی در درجه دوم و عوامل خارجی در درجه سوم است. ولی معمولا افراد بشر از آنجا که معلوماتشان از محسوسات آغاز میگردد اول متوجّه عوامل خارجی و بعد متوجّه عوامل بدنی و در آخر متوجّه عوامل روحی میگردند. لهذا غالبا افراد بشر به پول بیش از سلامت و به سلامت بیش از شخصیت اخلاقی اهمیت میدهند. از این رو معلّمان و باریک بینان بشر کوشش کردهاند که بشر را از طرفی متوجّه حفظ سلامت و بهداشت و سایر عوامل بدنی بکنند و از طرفی او را با کانونهای عظیم لذت و خوشی که در روان خود دارد آشنا کنند و همّت او را از افراط در توجه به عوامل بیرونی منصرف و متوجه درون نمایند. نصایح و مواعظ معلّمان اخلاق غالبا بر محور این گونه مباحث دور میزند.

زشتی و ناپسندی بعضی از حالات و صفات، ناشی از اهمیت دادن و ارزش دادن به یک چیز است بیش از اندازه ارزش واقعی آن چیز. مثلًا حرص و آز ناپسند است، چرا ناپسند است؟ چه عیبی دارد که انسان هر چه بیشتر حریص و آزمند باشد؟ به چه دلیل زشتی و ناپسندی حرص از طرف افراد سوء نیت دار و آزمند ولی زیرک به منظور اغفال دیگران به آنها تلقین نشده باشد؟ جواب این است که حرص و آز عبارت است از اینکه انسان تمام همّت و اراده خود را صرف گردآوری مال و ثروت کند. باید دید ثروت چقدر و چند در صد در تأمین سعادت بشر دخالت دارد. اگر مثلًا ده درصد دخالت دارد باید ده درصد همّت و کوشش صرف آن بشود نه بیشتر. همّت و اراده باید مصروف تأمین همه شرایط سعادت گردد و ناچار باید به نسبت معین میان آنها تقسیم شود و اگر جاذبه یکی از آنها همّت و اراده را به سوی خود بکشاند و سایر شرایط به زمین بماند بدیهی است که بدبختی رو خواهد آورد.

عوامل سعادت که احیانا آنها را «شرایط سعادت» مینامیم از نظر دیگر بر دو قسم است: شرایط رکنی و شرایط غیر رکنی.

شرایط رکنی آنها هستند که نبود آنها خواه ناخواه نوعی ناکامی به بار میآورد و چیز دیگر نمیتواند جانشین آنها گردد مانند حکمت، عدالت، سلامت، ایمان. امّا