ماهیت هستند، پس این مثال آن نیست، بلکه معنایش این است که افراد محسوس در عالم طبیعت معلول یک حقایق مجردهای در عالم دیگر هستند، که این را دیگران هم قبول دارند. بحث در این است که آن حقیقتی که مجرد است و علت است، فردی از نوع خودش باشد. اگر گفته شود که دارای یک ماهیت نیستند، میگوید پس شما از کجا وجودی را که مثال این باشد اثبات میکنید؟

پس بنا بر مبنای پذیرفته شده، فرد معقول در ماهیت و در حد شریک است با فرد محسوس. شیخ میگوید پس طبیعت فرد محسوس و طبیعت فرد معقول یک طبیعت است و هر دو یک ماهیت دارند. حال، این فرد محسوسی که در اینجا هست مقرون به ماده و عوارض ماده است و توأم با این عوارضش است. توأم بودن فردی از یک نوع با این عوارض و مجرد بودن فردی دیگر از این عوارض معلول چیست؟ آیا همان ذات و ماهیت مشترک توأم بودن با ماده را اقتضا میکند یا چیز دیگر؟ اگر همان ذات و ماهیت مشترک اقتضا میکند، جواب داده میشود که «الذاتی لا یختلف و لا یتخلّف»، این ذاتی مشترک همان طور که در ضمن فرد مادی وجود دارد در ضمن فرد عقلانی هم وجود دارد، چون فرض بر این است که فرد عقلانی و فرد مادی هر دو در حد و ماهیت شریکند و هر دو دارای ذات واحد و ماهیت واحد هستند. ذات واحد و ماهیت واحد در هر جا که باشد یک گونه اقتضا دارد. پس نمیشود که این ذات واحد و ماهیت واحد در یک جا توأم بودن با ماده را اقتضا کند و در جای دیگر اقتضا نکند. اگر بگوییم که آن ذات و ماهیت لابشرط است از اینکه توأم با ماده باشد یا نباشد، معنایش این است که توأم شدن این فرد به ماده به اقتضای ذاتش نیست بلکه به واسطه یک سلسله علل خارجی و عوارض خارجی است. مثل این است که سؤال کنیم: چرا این انسان سفید پوست است؟ آن دیگری بلند قد است؟ آیا این به انسانیتشان مربوط است؟ آیا انسان از آن جهت که انسان است، ماهیت انسانیتش اقتضا میکند که سفید پوست باشد؟ اگر ماهیت انسانیتش اقتضا میکند پس همه انسانها باید دارای همین رنگ باشند. بنابراین چنین نیست، بلکه این انسان به واسطه یک سلسله شرایط خارج از ذاتش دارای این خصوصیت شده است. معنای این سخن این است که اگر انسان دیگری هم دارای همین شرایط میبود، او هم سفید پوست میشد. به عبارت دیگر اگر انسان سیاه پوست در شرایط انسان سفید قرار میگرفت سفید پوست میشد و اگر انسان سفید پوست هم در شرایط انسان سیاه پوست قرار میگرفت سیاه میشد، زیرا این امر