فصل «ناطق» را داشته باشد و هم فصل دیگری داشته باشد؛ و اگر چنین شود معنایش این است که شئ در آن واحد دارای دو ذات باشد؛ یعنی در عین اینکه خودش خودش است، دو شئ باشد؛ هم یک شئ باشد به اعتبار اینکه یک ماهیت است، و هم دو شئ باشد. مسأله تضاد در اینجا به این صورت هم مطرح نشده، چون امری مسلّم است.

صورت دیگر این است که میگویند: یک ماده در آن واحد دو صورت هم عرض را قبول نمیکند. مثلًا یک ماده- به قول قدما- میتواند گاهی آب و گاهی هوا باشد امّا نمیتواند در آن واحد هم آب باشد و هم هوا، هم صورت مائی داشته باشد و هم صورت هوایی. این هم در اینجا مطرح نیست. امّا از همین جا مطلب دیگری سرچشمه میگیرد و آن این است: اگر ما جوهری داشته باشیم و این جوهر بخواهد متصف به صفاتی شود، آیا صفتها با یکدیگر تقابل دارند یا نه؟ ذاتی را در نظر بگیرید که بخواهید آن را متصف به اوصافی کنید. مانعی ندارد که این ذات متصف به اوصافی شود مگر اینکه آن اوصاف نسبتشان با یکدیگر نسبت تناقض باشد، یعنی یکی ایجاب باشد و دیگری سلب، یا نسبت عدم و ملکه باشد که این هم همان ایجاب و سلب است با یک قید خاص، یا نسبت تضایف باشد و یا نسبت تضاد. الآن بحث در یک چنین چیزی است. ذاتی میخواهد متصف به اوصافی شود که آن اوصاف نسبتشان با یکدیگر نه نسبت ایجاب و سلب و نه عدم و ملکه و نه تضایف است. میگوییم: نوع دیگری از نسبت هست که آن هم محال است. آن نوع دیگر تضاد است. یک ذات در آن واحد متصف به دو صفت متضاد از حیثیت واحده نمیشود. مقصود ما از «دو صفت متضاد» چیست؟ مقصود ما در اینجا دو صفتی است که در جنس قریب با یکدیگر شرکت داشته باشند و در فصل قریب با یکدیگر اختلاف داشته باشند. این دو صفت اگر از نوع موجبه و سالبه و یا از نوع عدم و ملکه و یا از نوع تضایف نباشند فقط در این صورت است که اجتماعشان محال است؛ یعنی این دو صفت از یک جنس باشند و اختلافشان فقط در فصل باشد. محال است که ذات واحد در آن واحد به دو صفتی متصف شود که هر دو وجودی است- نه دو وجودی متضایف یا یکی وجودی و دیگری عدمی که داخل در سلب و ایجاب شوند- و در جنس قریب با یکدیگر شرکت دارند و اختلافشان در فصول است، یعنی دو فصل دارند.

بنابراین اگر ما از این چهار صورت بگذریم هیچ تمانعی برای موصوفات از جهت گرفتن اوصاف و احکام مختلف در عالم نیست. ما میآییم و اشیاء را- چنانکه