میشود به ثابت و سیال: الوجود إمّا ثابت و إمّا سیال. وجود سیال که همان وجود حرکت است خودش نوعی و مرتبهای از وجود است نه ترکیبی از وجود و عدم، نوعی «بودن» است نه جمع میان بودن و نبودن.

مسأله هوهویت هم مبتنی بر مسأله وحدت است. اینجا هم میبینیم:«فی لواحق الوحدة من الهوهویة و اقسامها». در حقیقت یا وحدتی وجود دارد یا ندارد. اگر وحدتی وجود ندارد کثرتی هم نمیتواند وجود داشته باشد، چون کثرت جمع وحدتها است و کثیر یعنی مجموع واحدها. اگر خود وحدت کذب و باطل باشد کثرت به طریق اولی کذب و باطل است. اگر وحدت نباشد چیزی در عالم نیست، زیرا چنانکه بعد هم خواهیم گفت وجود مساوق و همدوش با وحدت است و از یکدیگر تفکیکپذیر نیستند؛ یعنی نمیتوانیم وجود را نفی کنیم و وحدت را اثبات نماییم، یا وحدت را نفی کنیم و وجود را اثبات نماییم؛ نمیتوانیم بگوییم فلان شئ وجود حقیقی دارد ولی وحدت ندارد. اگر وحدتی در کار نیست وجودی هم در کار نیست، چه وحدت را به همین صورت «وحدت» در نظر بگیریم و چه به صورت «اتحاد» که در باب حمل مطرح است و به معنای وحدت دو مفهوم است، به هر حال مسأله وحدت است. اگر وحدتی در عالم نیست هوهویت نیست، او اویی نیست، اویی اساساً نیست تا او اویی در کار باشد، هر چه هست «نه او» است، حتی «نه او» هم در اینجا صادق نیست، زیرا اگر یک شئ را از دیگری نفی کنیم و بگوییم «نه اوست» در عین حال «او» خودش خودش است.

و امّا حرکت. در مسأله حرکت هم همین جور است. در هر حرکتی یک وحدت اتصالی در همه مراحل از اوّل آن تا آخرش وجود دارد، که اسم این را «حرکت توسطیه» میگذارند؛ یعنی اگر مثلًا یک شئ از یک نقطه مکانی به نقطه دیگر حرکت کند، در عین اینکه این شئ متحرک در هر لحظه در مکانی است که در لحظه قبل و لحظه بعد نیست ولی در عین حال یک چیز لغزان و متحرک در این مسیر بوده است، نه اینکه وجودها و انعدامها در کار باشد. اگر یک شئ از این نقطه به آن نقطه میرود و فرضا در هر آنی در یک نقطه است، چنین نیست که شئ به صورت طفره در هر آنی در یک نقطه وجود دارد، اگر چه خود فرض «آن» به عنوان کوچکترین واحد زمان درست نیست و نمیشود آنی برای آن اعتبار کرد. چنین نیست که در این آن در اینجا وجود دارد، بعد معدوم میشود و در آن بعد از نو پدید میآید، و باز در این نقطه معدوم میشود و در نقطه سوم از نو به وجود میآید، بلکه حرکت یک نوع بودن سیال است.