واحد بالشخص نباشد، یا واحد نوعی است یا واحد جنسی. مثلًا زید واحد شخصی حقیقی است و انسان واحد نوعی است، نوع واحد است؛ حیوان واحد جنسی است، جنس واحد است. اینها اقسام وحدت و واحد حقیقی است.

امّا واحد مجازی که کثرت حقیقی است و وحدت مجازی، در جایی است که دو شئ که دارای کثرت حقیقی هستند در یک امر اشتراک داشته باشند و ما وحدت را بجای اینکه به امر مورد اشتراک نسبت دهیم به خود مشترکها نسبت دهیم؛ مثلًا بگوییم:

زید و عمرو واحدند ولی بالنوع، که این میشود واحد بالنوع. ببینید! واحد بالنوع غیر از واحد نوعی است. در واحد نوعی به افراد کار نداریم، وحدت را به خود نوع نسبت دادهایم؛ گفتهایم انسان خودش یک نوع واحد است. ولی وقتی میگوییم زید و عمرو واحدند ولی بالنوع، یعنی به مناط نوع. وقتی نسبت وحدت را به نوع میدهیم حقیقی است امّا وقتی این نسبت را به افرادش میدهیم نسبت مجازی است.

میگوییم انسان و غنم واحدند بالجنس. این هم واحد مجازی است. واحدهای مجازی را اگر واحد بالنوع باشند «متماثلین» میگویند و اگر واحد در جنس باشند «متجانسین» میگویند. و نیز ممکن است دو شئ در کیفیت واحد باشند، یعنی کیفیت واحد داشته باشند، مثلًا دو شئ که هر دو دارای یک رنگ یا دارای یک شکل هستند، این واحد بالکیف را «متشابهین» میگویند. ممکن است دو شئ در کمیت با یکدیگر وحدت داشته باشند و دارای کمّ واحد باشند، مثل دو خطی که هر دو دارای یک کمّیتند، هر دو نیم متر هستند، اینها را «متساویین» میگویند؛ یا دو زاویه و دو سطح [را که به یک اندازهاند] متساویین میگویند. ممکن است دو شئ در یک اضافه با یکدیگر مشترک باشند، مثلًا زید و عمرو هر دو ابن بکر باشند، اینها را «متناسبین» میگویند؛ یعنی هر دو دارای یک نسبتند؛ نسبت زید به بکر است، نسبت عمرو هم به بکر است. این نحوه تقسیمبندی است که متأخرین میکنند که از این نظر بهتر هم هست. پس بنا بر این تقسیم بندی، وحدت یا حقیقی است یا مجازی؛ وحدت حقیقی یا وحدتش عین واحد است یا غیر واحد؛ اگر عین واحد باشد خود دو قسم است و اگر غیر واحد باشد چند قسم؛ واحد مجازی هم اقسامی دارد به این صورت که یک وقت ملاک وحدت نوع است، یک وقت جنس است، یک وقت کمّ است و یک وقت اضافه، و هر کدام از اینها یک اسم خاصی پیدا میکنند.

شیخ اقسام را به این ترتیب ذکر نمیکند، تحت عنوان «واحد بالذات و واحد