پیدا شود. یا عدد، آیا واجب الوجود است یا ممکن الوجود؟ البته عدد ممکن الوجود است، پس علت دارد. پس این سخن که تعلیمیات علت فاعلی ندارند سخن غلطی است. علت مادی هم دارند، چون مقصود از «علت مادی» حتماً این نیست که ماده جزئش باشد. ما قبلًا در بحث علل مادی، تعاریف مختلف علل مادی را ذکر کردیم؛ گفتیم چند معنا برای «علت مادی» ذکر میکنند. یکی از معانی «علت مادی» این است که شئ در وجود خود احتیاج به یک مادهای دارد. تعلیمیات هم بدون شک در وجود خارجی خود احتیاج به ماده دارند؛ یعنی تحقق مقادیر و اعداد در عالم طبیعت بدون ماده محال است. پس بنابراین تعلیمیات علت مادی هم دارند. علت صوری را هم که خودشان قبول داشتند. در مورد علت غائی هم شیخ میگوید اگر مقصود شما از علت غائی «نهایة الحرکه» باشد، بله در اینجا وجود ندارد؛ ولی نه، علت غائی یعنی اینکه یک شئ به خاطر کمالی که در او هست به وجود بیاید؛ یعنی وقتی چیزی متمّم چیز دیگری است و آن چیز به خاطر این متمّم و برای این متمّم وجود پیدا میکند، این متمّم را «علت غائی» میگویند.

سؤال: در تعلیمیات که فقط بحث از صور اشیاء میشود این صور را بدون مادّه چگونه فرض میکنند؟

پاسخ: اگر منظور این باشد که آیا تعلیمیات مرکب از صورت و ماده میباشند؟

باید گفت خیر. ولی گفتیم که منظور از «ماده» و «علّت مادی» تنها این نیست که ماده جزء ذات و ماهیت شئ باشد بلکه به یک تعریف، علّت مادّی این است که بدون مادّه این صورت وجود پیدا نمیکند ولو اینکه خارج از حقیقتش بوده بلکه موضوع و محلّش باشد یعنی اگر وجود پیدا کند این وجود در ماده باشد؛ و البته تعلیمیات در ذهن مجرّدند ولی حتّی در ذهن هم اگر پای تقسیم به میان آید ذهن برای آنها مادّه فرض میکند. احتمالا میتوانیم مقادیر را (گفتار شیخ است) به منزله ماده برای شکلها بگیریم و واحدها را مادّه برای عدد فرض کنیم (بر این مطلب، محشّین نیز اعتراض کردهاند که واحد عین عدد است نه ماده آن) و عدد به منزله مادّه برای خواصّ عدد است؛ و در مورد علّت غائی تعلیمیات هم گفتیم غایت شئ حالت تمام و کمال آن است؛ تمامیت تعلیمیات در اعتدال آنهاست یعنی حالت مابین در امر ریاضی. فرضا