علل بالذات هستند و علل عرضی علل بالعرض هستند. پس فلسفه در واقع دو امتداد و دو بعد علل میشناسد: یکی عللی که علوم طبیعی آنها را علل میداند که فلاسفه حاضر نیستند به آسانی حتی نام «علل» را بر آنها اطلاق کنند، و دیگر همان علل طولی ذاتی که ماوراء زمان و مکان است.

اگر گفته شود که ما این علل عرضی مانند پدر و فرزند، بنّا و خانه، ... را حس میکنیم ولی آن علل طولی و ماورائی را چگونه اثبات میکنید؟ در پاسخ میگوییم همین قدر که این را شناختیم که معلول است و غیر قائم بالذات و از طرفی به حکم برهان عقلی ثابت کردیم که معلول نمیتواند از علّت جدا شود و بعد میبینیم که این معدّات جدا میشوند، پس نتیجه میگیریم که باید علّت دیگری در طول وجود داشته باشد. آنگاه میبینیم که کلّ این عالم طبیعت، معلول است مگر اینکه آن را غیر معلول بدانیم (که چنین فرضی هم نمیشود کرد چه، معلولیت از همه جایش میبارد، هر قطعه اش را مشاهده میکنیم که نبوده و حادث میشود)، آن وقت علّتش که نمیتواند در خود طبیعت باشد چون در آن صورت در عرض خود طبیعت خواهد بود ... پس علّت ماوراء طبیعی وجود دارد.

مسأله ربط حادث به قدیم: «و لکنّ الاشکال ههنا فی شئ و هو ...» در اینجا اشکالی پیش میآید و آن اینکه لازم میآید که علل اعدادی هم معیت داشته باشند. توضیح اینکه: این معلول که در این زمان حادث شد چرا از قبل و اصلًا از ازل موجود نبود؟ میگوییم چون عللش وجود نداشت. آنگاه سؤال میکنیم از همان آخرین جزء علّت که قدیم است یا حادث؟ اگر آن آخرین جزء علّت قدیم باشد که باز باید معلول از قدیم موجود بود و اگر حادث باشد نقل کلام در آن حادث میکنیم که چرا از قبل موجود نبود و همین طور الی غیر النهایة و این دو اشکال دارد: یکی اینکه به قدیم منتهی نمیشود، و دیگر اینکه تسلسل لازم میآید؛ و این است که یک اشکال مهم پیش میآید و آن، مشکل «ربط حادث به قدیم» است.

این اشکال اصلًا در فلسفه مطرح است که هنگامی که معلول به وجود میآید آیا همه علل و شرایطش قبلًا وجود داشته یا وجود نداشته است؟ شقّ اوّل که نمیشود وگرنه لازم بود که معلول هم وجود میداشت. پس لااقل بعضی از علل و شرایط، مقارن وجود معلول، موجود شده است. اکنون نقل کلام در آن جزء علل که مقارن وجود معلول به وجود آمدهاند میکنیم و همین طور ... و این اشکال از اینجا سرچشمه