مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٥١ - ماهیت صورت جسمیه

قول چهارم: نظریه دیگر این است که این جرمهایی که شما در خارج میبینید و میگویید جوهری است که دارای طول و عرض و عمق است، در واقع دو جوهر است که با یکدیگر ترکیب شدهاند: یکی همان جوهری است که دارای طول و عرض و عمق است به نام «صورت»؛ و جوهر دیگری نیز متحد با آن است که حقیقت آن جوهر قوّه و استعداد محض است به نام «هیولای اولی» یا «مادّه فلسفی».

پس اثبات ماده به معنای اثبات جسم نیست- جسم، مرکب از ماده و صورت است و در آن بحثی نیست- بلکه اثبات ماده به معنای مورد نظر مشّائین مطرح است که برای آن معمولا دو برهان اقامه میکنند (البته بیش از دو برهان هست و ایندو معروفترین آنهاست): یکی «برهان فصل و وصل» است و دیگری «برهان قوه و فعل» که بحث آنها خواهد آمد.

ماهیت صورت جسمیه

بحث دیگر درباره ماهیت صورت جسمیه یعنی تعریف آن است. در مورد ماده بحث بر سر اصل وجود آن است و باید وجودش را ثابت کنیم و به تعریفش چندان نیاز نداریم. ولی صورت جسمیه وجودش محرز است ولی تعریفش مشخص نیست. به همین جهت شیخ گفت: «فی اثبات المادة» که البته واقعا اثبات کردن این هیولای اولی که مشّائین میگویند خیلی مشکل است و شیخ اشراق به شدت منکر و مخالف آن است.

اما در مورد صورت جسمیه چندان نیازی به اثبات نیست. البته بنا بر مبانی علوم جدید احتیاج به اثبات آن هست؛ ولی بنا بر علوم گذشته چندان نیازی به اثبات نبوده و بیشتر به تعریفش نیاز بوده که چگونه تعریف بشود.