در اينجا گويا كسى مى‌گويد: چرا شما به‌طور كلّى نمى‌گوييد: «مجموعه علت تامّه، موصل به معلول است»؟ ذى المقدّمه عبارت از فعل مكلّف است و هر ممكنى نياز به علت تامّه دارد، پس چرا شما مسئله را منحصر به واجبات توليديه و تسبيبيه مى‌كنيد؟ مرحوم آخوند در پاسخ مى‌فرمايد: در واجبات غير توليديه اگرچه ما علت تامّه را براى هر ممكنى قائل هستيم ولى اشكال اين است كه متمم علت تامّه در ساير واجبات، عبارت از اراده مكلّف است يعنى مكلّف پس از انجام همه مقدّمات، مى‌تواند ذى المقدّمه را اراده كند و مى‌تواند اراده نكند. اگر اراده او به ساير مقدّمات ضميمه شد، علت تامّه تحقق پيدا مى‌كند. مرحوم آخوند مى‌فرمايد: اينكه در ساير واجبات، اراده بخواهد متمم و مكمل علت تامّه باشد، داراى اشكال است، زيرا بنا بر مبناى ما اراده امرى غير اختيارى است. [١] لذا اراده مكمّل علت تامّه نمى‌تواند متعلّق وجوب غيرى واقع شود. امّا در واجبات توليديه، اراده به‌عنوان مكمّل علت تامّه نيست. وقتى مقدّمات تحقق نار فراهم شد و نار تحقق پيدا كرد، احراق هم به‌صورت قهرى تحقق پيدا خواهد كرد. درحقيقت، مكمل علت تامّه در واجبات توليديه، آخرين جزئى است كه ذى المقدّمه- به‌طور قهرى- برآن مترتّب مى‌شود. ولى در واجبات غير توليديه، اراده به‌عنوان مكمل علت است يعنى مى‌شود همه مقدّمات را در خارج ايجاد كرد بدون اينكه انجام ذى المقدّمه را اراده كرده باشد. اگر بخواهد ذى المقدّمه هم وجود داشته باشد، بايد به دنبال مقدّمات، ذى المقدّمه هم اراده شود و اراده نمى‌تواند متعلّق وجوب غيرى واقع شود. [٢] پاسخ اشكال: به‌نظر ما اين اشكال مرحوم آخوند به صاحب فصول رحمه الله باطل است، زيرا مرحوم آخوند از كلام صاحب فصول رحمه الله برداشتى كرده كه اين برداشت صحيح نيست. مرحوم آخوند تصور كرده است كه وقتى صاحب فصول رحمه الله عنوان «مقدّمه موصله» را مطرح مى‌كند و موصليت را به‌عنوان صفت براى مقدّمه قرار

[١]- و اگر بخواهد اختيارى باشد، تسلسل لازم مى‌آيد.

[٢]- كفاية الاصول، ج ١، ص ١٨٤- ١٨٦