اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٦١ - تحقيق در مورد ثواب و عقاب و بررسى كلام مرحوم آخوند

مستعد مى‌كند. فلاسفه مى‌گويند: صورت‌هاى زيبا، تجسم كارهاى نيكى است كه انسان انجام داده و صورت‌هاى قبيح، تجسم كارهاى زشتى است كه انسان مرتكب شده است.

زيبايى و قبح هريك از اين صورت‌ها متناسب با عملى است كه انسان انجام داده و اين صورت‌ها در عالم برزخ و قيامت ملازم انسان خواهد بود و هريك از آنها، آثار مربوط به خود را در انسان پياده مى‌كنند. [١] دقّت در بعضى از آيات و بلكه بعضى از حكايات هم اين معنا را تأييد مى‌كند. [٢] مثلًا آيه شريفه (يومَ تَجِدُ كُلُّ نفسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيرٍ مُحْضراً وَ ما عَمِلَتْ مِن سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أنَّ بَينها و بينَه أمَداً بَعيداً) [٣] مى‌فرمايد: «روزى كه نفس انسان كار خيرى را كه انجام داده مى‌يابد» ملاحظه مى‌شود كه در اينجا اضافه و مضافى در كار نيست، مفعول (تَجِدُ) عبارت از (ما عَمِلَتْ مِن خيرٍ) است. يعنى كار خيرى را كه انجام داده مى‌يابد و (مُحْضَراً) يعنى «حاضراً عنده». با توجه به اينكه عمل خير انسان چيزى نيست كه اتّصاف به حضور پيدا كند، معناى آيه اين مى‌شود كه اين عمل خير، تجسّم و تمثّلى دارد و درحقيقت، متصوّر به يك صورت متناسب با خودش مى‌باشد اين صورت، همانند لازمه وضعى عمل است و انسان آن صورت را در مقابل خودش حاضر مى‌بيند.

سپس مى‌فرمايد: (وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سوءٍ) يعنى كار بدى را هم كه انجام داده، نزد خودش حاضر مى‌بيند. ولى با توجه به اينكه عمل سوء انسان چيزى نيست كه اتّصاف به حضور داشته باشد، معناى آيه اين مى‌شود كه عمل زشت انسان، متمثّل به يك صورت قبيحى است كه انسان گناه‌كننده اين صورت را نزد خودش حاضر مى‌بيند. نكته لطيف‌ترى كه در آيه وجود دارد جمله (تَوَدُّ لَوْ أنَّ بَينها و بينَه أمَداً بَعيداً) است كه مى‌فرمايد: «وقتى عمل زشت انسان به‌صورتى قبيح تجسّم پيدا كرد و ملازم انسان‌

[١]- الحكمة المتعالية، ج ٩، ص ٢٩٣- ٢٩٦

[٢]- در اين زمينه كتاب‌هايى به‌عنوان «تجسم اعمال» نوشته شده است.

[٣]- آل عمران: ٣٠