اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٧٩ - تحقيق در ارتباط با واجب معلّق

تأخّر بين آنها رتبى است نه زمانى، مرحوم آخوند مى‌فرمايد: در مواردى كه مولا بعث مى‌كند و بلافاصله انبعاث تحقّق پيدا مى‌كند، [١] اگر بنا باشد بعث، علت براى انبعاث باشد و بعث و انبعاث همانند نار و حرارت باشند، بايد تقارن زمانى به تمام معنا تحقّق داشته باشد و حتى يك لحظه هم فاصله زمانى بين بعث و انبعاث تحقّق نداشته باشد.

درحالى‌كه ما وقتى خارج را ملاحظه مى‌كنيم مى‌بينيم بين بعث و انبعاث معمولًا فاصله زمانى- هرچند به مقدار كم- وجود دارد. اين‌گونه نيست كه وقتى مولا به عبدش مى‌گويد: «ادخل السوق و اشتر اللّحم» عبد، خواه‌ناخواه خودش را در مسير بازار ببيند بلكه معمولًا يك دقيقه يا دو دقيقه- يا كمتر يا بيشتر- بين بعث و انبعاث فاصله وجود دارد. آيا مرحوم اصفهانى اين فاصله را چگونه حل مى‌كند؟ آيا اين زمان كوتاه، با عليت و معلوليت منافات دارد؟ اگر منافات دارد- كه دارد- چه فرقى مى‌كند كه بين بعث و انبعاث يك دقيقه فاصله شود يا دو روز؟ آيا مى‌توان گفت: «فاصله بين بعث و انبعاث در مورد فاصله كم ممكن است و در مورد فاصله زياد امتناع دارد»؟ خير نمى‌توان چنين چيزى گفت. اگر فاصله ممكن است در هر دو است و اگر ممتنع است در هر دو بايد چنين باشد و هنگامى كه شما فاصله بين بعث و انبعاث را در مورد فاصله كم پذيرفتيد، معنايش اين است كه علت و معلوليت در كار نيست، چون در باب علت و معلوليت، مطلق فاصله مضر است. وقتى عليت و معلوليت در كار نبود و فاصله كم بين بعث و انبعاث امكان داشت، چه فرقى بين فاصله كم و فاصله زياد وجود دارد؟ مسئله، يك مسأله عرفى نيست كه كسى بگويد: «عرف، بين اين‌ها فرق مى‌گذارد» بلكه مسئله بر محور استحاله عقليه و عدم استحاله عقليه دور مى‌زند و عقلًا نمى‌توان بين فاصله كم و فاصله زياد فرق گذاشت. [٢]

[١]- همان گونه كه اشاره كرديم، اين مطلب با صرف‌نظر از جواب سابق است.

[٢]- كفاية الاصول، ج ١، ص ١٦٣