اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣١٦ - كلام محقّق عراقى رحمه الله

مأمور به هم باشد؟ توضيح: يكى از تفاوت‌هاى مهم بين قيد هيئت و قيد مادّه اين بود كه قيد هيئت- كه از آن به مقدّمه وجوب تعبير مى‌كرديم- لزوم تحصيل ندارد. تحصيل استطاعت بر كسى واجب نيست بلكه اگر استطاعتى براى او حاصل شود، حج براى او واجب است.

امّا اگر چيزى قيد براى مأمور به شد- مثل طهارت و ستر و استقبال و ...- تحصيلش واجب است و حتى اگر لزوم شرعى مقدّمه هم مورد انكار قرار گيرد، لزوم عقلى آن جاى ترديد نيست. امام خمينى رحمه الله گويا مى‌فرمايد: آيا به‌نظر شما (مرحوم عراقى) ممتنع است قيدى در ايجاد مصلحت نقش داشته باشد ولى درعين‌حال لازم التحصيل هم باشد؟ يعنى مثلًا مولا به‌جاى اينكه بگويد: «إن استطعت يجب عليك الحجّ» بگويد:

«حجِّ مستطيعاً»، در اين صورت استطاعت قيد براى حج قرار گرفته و مانند طهارت در «صلّ متطهّراً» شده و تحصيل آن لازم مى‌شود، با اينكه استطاعت، در آوردن مصلحت نقش دارد. اگر چنين چيزى ممكن شد، ضابطه شما (مرحوم عراقى) از بين مى‌رود. [١] دفاع از مرحوم عراقى: اشكال حضرت امام خمينى رحمه الله به مرحوم عراقى درصورتى وارد است كه مرحوم عراقى بخواهد بگويد: «نفس استطاعت، بدون هيچ خصوصيت ديگرى، مصلحت ملزمه را براى حج مى‌آورد» در اين صورت به ايشان اشكال مى‌شود كه: اگر نفس استطاعت، آورنده مصلحت است، چه مانعى دارد كه همين استطاعت، قيد مأمور به هم بوده و تحصيل آن لازم باشد؟ امّا اگر مرحوم عراقى بخواهد بگويد: «آن استطاعتى به‌وجود آورنده مصلحت ملزمه براى حج است كه خودبخود حاصل شده باشد»، در اين صورت جايى براى اشكال باقى نمى‌ماند، چون استطاعتى كه تحصيل آن لازم نباشد، نمى‌تواند به‌عنوان‌

[١]- مناهج الوصول إلى علم الاصول، ج ١، ص ٣٤٩ و ٣٥٠؛ معتمد الاصول، ج ١، ص ٤١ و ٤٢ و تهذيب الاصول، ج ١، ص ٢٢١ و ٢٢٢