اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٧٠ - كلام مرحوم آخوند در ارتباط با شرايط قسم دوّم

مرحوم آخوند مى‌فرمايد: همان راه حلّى را كه در ارتباط با شرايط تكليف مطرح كرديم، در اينجا هم جريان دارد. در باب تكليف گفتيم: «تكليف، يك عمل اختيارى و فعل ارادى است كه از مولا صادر شده است و اعمال اختياريه، مربوط به مراحل نفسانى مولاست، بنابراين مراحلى- به‌صورت شرط و غير شرط- كه در تكليف نقش دارند، مربوط به عالم نفس مولاست. به‌عبارت ديگر: وجودات ذهنيه، در تكليف مولا نقش دارد». در اينجا نيز مى‌گوييم: «اجازه لاحقه مى‌خواهد در حكم مولا به ملكيت، تأثير كند و حكم مولا به ملكيت، يك عمل اختيارى صادر از مولا است. عمل اختيارى صادر از مولا، مسبوق به مراحلى نفسانى است و وجود خارجى تأثيرى در آن ندارد، بلكه وجودات ذهنيه- اعم از تصوّر و تصديق- در حكم مولا نقش دارند، خواه حكم تكليفى باشد، خواه وضعى. [١]: همان اشكالى كه نسبت به كلام ايشان در ارتباط با شرايط قسم اوّل مطرح كرديم در اينجا نيز جريان دارد. ما گفتيم: معناى «إن جاءك زيدٌ فأكرمه» اين است كه تحقّق مجى‌ء زيد در خارج، شرط براى فعليت وجوب اكرام است. آيا فعليت حكم به مولا ارتباط ندارد؟ كسى نمى‌تواند بگويد: «آنچه مربوط به مولاست، انشاء حكم مى‌باشد و در انشاء حكم هم، وجود ذهنى مجى‌ء زيد نقش داشته و مجى‌ء خارجى زيد در فعليت حكم نقش دارد و فعليت حكم مربوط به مولا نيست»، بلكه فعليت حكم هم مربوط به مولاست و ملاحظه مى‌شود كه مجى‌ء خارجى در آن نقش دارد. در اينجا هم مى‌گوييم: درست است كه در وقت انشاء وقتى مولا مى‌گويد: «اگر اجازه لاحقه بيايد، ملكيتْ از حين عقد است»، در اينجا وجود ذهنى اجازه لاحقه‌

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ١٤٦ و ١٤٧