مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٤١٢ - رسال&#١٧٢٨ دولت اسلام

می‌کنم * و نه شما بندگی از معبود من می‌نمایید * کیش جهل و شرک برای شماست و آیین توحیدی و خدا پرستی از آن من.»

مقصود از کلمۀ دین در جمیع این آیات، همان قانون و طریقه و نظام فکری است که انسان از او پیروی می‌کند. بنابراین اگر قانونی که انسان از آن تبعیّت می‌کند قانون خدا باشد، انسان در دین خداست؛ و اگر قانونی باشد که از طرف حاکمی یا رئیسی یا پادشاهی وضع شده باشد، انسان در دین آن حاکم یا رئیس یا پادشاه است؛ و اگر از اساس‌نامه و نظام‌نامۀ حزبی پیروی کند او را متدیّن به آن حزب گویند؛ و اگر سیر محیط یا نظام خانوادگی بر انسان غلبه کند به‌طوری‌که خواهی نخواهی در آن مسیر به حرکت درآید و از آداب و رسوم محیط یا خانواده پیروی کند، دین او همان نظام و محیط خانوادگی است؛ افراد ملّت و هر مرز و بوم که از سنن ملّی خود به نام ایسم پیروی کند ـمانند پان‌ایرانیزم، پان‌عربیسم، پان‌هندوئیسم، پان‌ترکیسم و غیر اینهاـ دین آنها همان گرایش‌های ملّی و علاقه‌های مرز و بومی و نژادی است.

به‌طور کلّی هر کس در جهان برای خود طریقه‌ای اتّخاذ کند و خط مشی معیّنی را بگیرد، خواه آن خط مشی راه پیمبران الهی به وسیلۀ وحی و الهام باشد، یا راه حکما و فلاسفه بوده و از مکتب فلسفی و علمی آنان پیروی کند و در تحت نظام فکری آن مکتب درآید، یا تابع یکی از قوانین مجعولۀ بشر در کشورها در هر عصر و محیط بوده باشد، بدون شک متدیّن به آن دین خواهد بود.

استعمال دین در قرآن به معنای جزا و پاداش

١. (إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَصَادِقٌ * وَإِنَّ الدِّينَ لَوَاقِعٌ).[١]

«به‌درستی‌که آنچه شما وعده داده شده‌اید (از طرف پیمبران و کتب آسمانی)

[١]. سوره ذاریات (٥١) آیه ٥ و ٦.