مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٤٨٧ - پانزدهم استخدام معلّمین و متخصّصین از خارج، و منع اعزام محصّل به خارج

یک‌دسته برای خدا باید تلاش کنند. امور تحصیل نباید به‌طور دادوستد مادّی باشد؛ همانند حوزه‌ها باید به دانشکده‌ها رسید و محصّلین خدایی و با تقوا تربیت کرد و از هر جهت امکانات پیشرفت و تکامل علمی را برایشان میسّر ساخت، تا بدون آرزوی مادّی و بدون دغدغۀ خیال، و بدون فکر قبولیِ فقط در امتحانات و اخذ گواهینامه، هریک دنبالۀ رشتۀ خود را بگیرد‌ و اساسی و تحقیقی کار کند.

در آن‌وقت است که خواهیم دید: مفکّرین بزرگ همچون بوعلی، و زکریّای رازی، و ابوریحان بیرونی،‌ از میان همین بچه‌مدرسه‌ها پیدا می‌شود و بساط دریوزگی و تکدّی از مستعمران برچیده می‌گردد.

پانزدهم: استخدام معلّمین و متخصّصین از خارج، و منع اعزام محصّل به خارج

[پانزدهم]: شکّی نیست که امروزه اروپاییان از ما در علوم طبیعی جلو افتاده‌اند. ما به علّت و موجبش اینک کاری نداریم، شما به هر علّت و به هر سبب که خواهید آن را توجیه نمایید. الآن سخن ما در این است که: اگر ما بخواهیم استقلال فکری و فرهنگی و مذهبی داشته باشیم، باید حتماً در علوم به آنها برسیم و جلوتر هم بیفتیم،‌ و گرنه مهر ذلّت و فرومایگی إلی الأبد از ما برداشته نخواهد شد.

برای رفع این نقیصه یا باید محصّلین خود را به خارج اعزام کنیم و یا متخصّص از خارج بطلبیم تا فرزندان ما را بیاموزند؛ غیر از این دو فرض، فرض ثالثی وجود ندارد و در مسئله شِقِّ سوّمی نیست.

[اشکالات اعزام محصّل به خارج]

اعزام محصّل به خارج سه اشکال دارد:

اوّل: زندگی در غربت و شهر نامأنوس، و دوری از وطن و پدر و مادر، و محروم شدن از بسیاری از موهبت‌های زندگی ـهمچون ازدواج و فرزند و کسب و کار درخور استعداد و توان [و] غیر منافی با تحصیل و غیرهاـ که در حقیقت محصّل در این دوران به‌طور کلّی از اجتماع خود منقطع و بریدهشده و عمرش قیچی گردیده، تا دوران تحصیل سرآید و به وطن مراجعتکند.

دوّم: برداشتن هزینۀ سنگین و طاقت فرسا [از] دوش ملّت، و یا بیت المال