مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٢٠٠ - زید شهید و صلیب در کوفه

أجمعین در عین ولایت و عصمت و در عین توحید و طهارت، دارای اختلافاتی در روش و سلوک، همانند اختلافات مکانی و زمانی و طبعی و طبیعی بوده‌اند که جامع آنها فقط وصول به ولایت و توحید و تحقّق به حاقّ حقیقت بوده است؛ زید گرچه به این درجه از ولایت نرسیده بود، لکن فی حدّ نفسه مراحل عظیمی را از عبودیّت طی کرده بود و جامع کمالات بسیاری از عوالم تجرّد بود، و فقط نیاز به کشف یک حجاب داشت که همانند معصوم گردد.

و در این‌صورت دیگر مانند یک شیعۀ عادی نبود، بلکه در اعلی ذروۀ از عرفان و توحید بود، و هیچ‌گاه نمی‌توان مثل زیدی را با بسیاری از شیعیان که به ظاهر در مقام تسلیم و اطاعت صرف به امامشان هستند و مقامات عرفانی و کمالات وِلائی و توحیدی آنان حائز اهمیّت نیست، قیاس نمود.

نهی حضرت صادق علیهالسّلام از قیام زید، نهی الزامی نبود بلکه نهی إعافی و تنزیهی بود، و بلکه نهی ارشادی بود که مخالفت آن نه تنها او را از مقام حضرتش دور نمی‌کند، بلکه با وجود غیرت و عزّت و إباءِ زید، به او درجه و مقام و منزلت می‌بخشد و او را در روح و ریحان و مقعد صدق وارد می‌سازد، و فقط هم‌درجه و هم‌رتبۀ با معصومش نمی‌کند، و در دقایق و لطایف و ظرائف مراحل سلوک عرفانی، او را به یک درجه پایین‌تر نگاه می‌دارد.

این بود حقیقت آنچه از زید شهید سلام الله علیه به نظر رسید؛ و از اینجا به‌دست آمد توجیهی را که بعضی همچون صاحب تنقیح المقال نموده‌اند که: «قیامش به امر حضرت صادق علیهالسّلام بوده و تقیّةً برای عدم انتساب به حضرتش این نهی‌ها و اخبار صادر شده است»، صحیح و وجیه نیست؛ والسّلام.[١]

[١]. جهت اطّلاع بیشتر بر احوالات حضرت زید بن علیّ بن الحسین و تحلیل قیام او رجوع شود به امام شناسی، ج ١، ص ٢٠٣؛ ج ١٥، ص ١٩٦ و ص ٢٠٠ ـ ٢١٦ و ص ٢٤٢ ـ ٢٥٧ و ص ٢٧٣ـ٢٧٩؛ ولایت فقیه، ج ٤، ص ٣٣ و ص ٤١ ـ ٦٢؛ اسرار ملکوت، ج ٣، ص ٨٩ ـ ١١٥.