مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٤٣٩ - جهل مردم مهمترین عامل ایجاد استبداد

صلّی الله علیه و آله و سلّم بر توزیع مالیات بر مسلمانان و ذمّی‌های صاحب مکنت بوده، پس از فتح بیشتر راه در‌آمد اراضی مفتوحه و جزیه بر معاهدین بود؛ ولی امروز اراضی مفتوحه مجهول است و کسانی که در تصرّف دارند ممکن است از طریق مشروع اجازۀ عمومی و خصوصی، متصرّف باشند، و به فرض معلوم بودن چون به دست مسلمانان است مورد تعلّق خراج نیست. (و زکوات و اخماس هم شاید بیش از مصرف در موارد مخصوص نباشد، و با توسعۀ احتیاجات وافی نگردد.)»

صفحه ١٠٧، پاورقی: «... این تقسیم قوا در دستور امیرالمؤمنین علیهالسّلام به مالک اشتر صریح و روشن بیان شده. دستور امیرالمؤمنین علیهالسّلام در جزئی و کلّی سیاست و تنظیم اُمور کشور، پس از آنکه مالک به وسیلۀ سَم در بین راه مصر شهید شد، به دست حکومت اُموی افتاد و سرمایۀ گران‌بهایی بود برای دولت اُمَوی. پس از آنکه دولت اموی در شرق منقرض شد و در غرب (اُندلُس) تأسیس گردید، در آنجا مورد استفاده بود، و اروپاییان به آن پی بردند.»

[جهل مردم مهم‌ترین عامل ایجاد استبداد]

صفحه ١٠٨: «مسجودیّت فراعنه و طاغیان، معبودیّت گاو در هندوستان، مالک رقاب شدن اُمویّه و عبّاسیان و اخلافشان، و اتباع کل ناعِق بودن ایرانیان بلکه نوع اسلامیان، گناه‌بخشی پاپان و پادریان در فرنگستان، به انتظار نبیّ موعود نشستن یهودیان، مفعول مَن أراد را خالق عالَم و فاعل ما یُرید دانستن ازلیان و بهائیان، و پیروی و تبعیّت مسلمین از ظالم‌پرستان زمان و بقایای خوارج نهروان، إلی غیر ذلک من الشَّنایع، همه از این اُمّ الشّرور و الأمراض ناشی، و از ابتدا تا انقراض عالم هر بلایی که بر سر هر اُمّت آمده و بیاید، از این مادر متولّد و از این منشأ[١] برپا می‌شود؛ و احصاءِ شمّه‌ای از آنها خارج از وضع رساله و محتاج به دفاتر و طومارها است.

[١]. یعنی جهل مردم. (محقّق)