مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٥٥٢ - استعمار به علّت فقر مواد خام، مواد خام را از بلاد اسلام به اروپا برده، در کارخانجات تبدیل به مواد مصنوعه کرد و برای کارخانجات داخلی آنقدر مالیات بست که همه را از هستی ساقط کرد

تدلّ الدَّلائلُ علی أنّ هذه الرّوحَ الوطنیّة القومیّة تسبّب من البلاءِ أضعافَ ماتُکسِب.»

استعمار به علّت فقر مواد خام، [مواد] خام را از بلاد اسلام به اروپا برده، در کارخانجات تبدیل به مواد مصنوعه کرد و برای کارخانجات داخلی آن‌قدر مالیات بست که همه را از هستی ساقط کرد

صفحة ١٦٩: «و القانون الطّبیعیّ یقتضِی تدرُّجَ العالَم من نَظْرةٍ جزئیّة لاینظر الإنسانُ فیها إلّا إلی نفسه، کالطّفل فی مَهدِه ثمّ یرتقِی فینظر إلی عائلته ثمّ یرتقِی فینظر إلی قومه ثمّ یرتقِی فینظُر إلی الإنسانیّة کلّها، و ربما کان الإنسان فی هذا الطَّور لاینظر إلّا إلی قومه و لمّا یصل من الرُّقِیّ إلی حدِّ أن ینظر إلی الإنسان کلّه.

علی أنّا نریٰ تباشیرَ[١] النّظْرَةِ الإنسانیّة فی التّقرُّب فی السِّکَکِ الحدیدیّة و نظام البَرید[٢] و کثرة المؤتمرات [الّتی تبحث فی المسائل العالیةَ مما یُظَنّ أن سیکون وراءَه الارتباطُ المالیّ و النَّزعَةُ الإنسانیّة، و إذ ذاک یَقِلّ الاضطرابُ و تتألّف القلوبُ].

هذه هی النَّزعَةُ القومیّة الّتی أدّت إلی الاستعمار و تَبِعَها أو کان أساسُها التّعصُّبَ الاقتصادیّ؛ فإنَّ أُروبة قد ضاقت بأهلها و أعوَزَتهم المادّةُ الخامة فقصدوا إلی الشّرق یستغلّون و یأخذون منه موادَّهم الخامةَ المحتاجین إلیها، و یصنعونها فی مصانعهم، ثمّ یبیعونها علی الشّرق و یربحون [من] وراء ذلک الفرقَ بین المادّة الخامة و المادّة المصنوعة، و لذلک کانت کلُّ أُمَّةٍ تستعمر أُمَّةً شرقیّة تضرب نطاقًا علیها لاستغلالها اقتصادیًّا. فمصرُ و العراق و الهند مثلًا لإنجِلْتِرا تأخذ منها خاماتِها و تصرِف فیها سِلَعَها، و لها فی ذلک المقامُ الأوّل؛ و فرنْسا تفرِضُ سیطرتها علی بلاد

[١]. التباشیر: علائم و نشانه‌ها. (محقّق)

[٢]. السّکّة الحدیدیّة: راه‌آهن؛ البَرید: پست. (محقّق)