مقامع الفضل - البهباني، الشيخ محمد علي - الصفحة ١١٠ - جواب
و موجوديت آن عين ذات است و موجوديت ممكنات به اعتبار نسبت و علاقهاى است كه با حضرت وجود مقدس دارند، و به آن اطلاق وجود بر آنها صحّت به هم رسانيده، چنانكه مىگويند: زيد متموّل، و آب مشمّس است و آن مجهول الكنه است [١].
و بر اين مذهب وارد ساختهاند كه: چون وجود را نسبت ميان واجب و ممكن دانسته و تحقّق نسبت بين الشيئين فرع تحقّق منتسبين است بالضرورة و الوفاق، پس لازم مىآيد كه ماهيّت ممكن قبل از تحقّق نسبت؛ متحقّق و موجود باشد، و اين تحقّق و وجود قبلى، يا عين تحقق و وجود ارتباطى بعدى است، يا غير آن، و بر تقدير غيريّت لازم مىآيد خلاف فرض، و بر تقدير عينيّت، نقل كلام در آن مىكنيم، تا منجر شود به دور يا تسلسل.
و مذهب اشعرى آن است كه: وجود هر شىء عين ماهيّت اوست و زائد نيست بر آن [٢]، و شايد مرادش آن باشد كه در خارج از هم امتيازى ندارد.
و بعضى گفتهاند كه: مذهب اشاعره آن است كه: وجود واجب الوجود زايد بر ذات و قائم به ذات واجب الوجود، و صفت خارجى انضمامى است، مثل: سواد و بياض [٣].
و بر آن ايراد نمودهاند كه: اگر وجود صفت انضمامى خارجى باشد مستلزم تكرّر و تسلسل گردد، و هر چه منجر به دور يا تسلسل گردد محال است كه در خارج موجود باشد [٤].
و مذهب صوفيّه آن است كه: وجود يكى است سارى در هياكل
[١] در مظانّش نيافتيم.
[٢] اسفار: ١/ ٢٤٩، شرح المقاصد: ١/ ٣٠٧.
[٣] ملل و نحل شهرستاني: ١/ ٦٨.
[٤] مطالب عاليه فخر رازى: ٢/ ١٥٠.