که در طبقۀ مرفّه نبوده باشند؛ روی این زمینه، آن افراد متمکّن حقیقت علم را مسّ نمی‌کنند و این افراد غیر متمکّن هم که در مدارس علمی شرکت نکرده‌اند، بنابراین علم به‌طور کلّی از جامعه رخت بر می‌بندد و افراد محصّل، سطحی بار می‌آیند.

در زمان طاغوت، حوزه‌های علمیّه دارای این مزیّت بودند که مدرسه و آب و برق و کتابخانه در اختیار طلاّب بود و شهریّۀ جزئی نیز به آنها از طرف علمای اعلام داده می‌شد و طلاّب در اثر تحصیل، هزینه‌ای که نمی‌پرداختند به جای خود، قدری هم کمک مالی به مخارجشان می‌شد. آنها بدون طمع و آرزوی منصب و مال و زیاده اندوزی درس می‌خواندند، لِلّه و فی الله تحصیل می‌کردند، فلهذا محقّقینی استوار و ریشه‌ای و مبتکر و مخترع همچون سیّدنا الأستاد آیةالله علاّمه طباطبائی تبریزی در میان آ‌نها ظهور می‌کرد و اعلامی همچون حاج شیخ آقا بزرگ طهرانی، و سیّد حسن صَدر، و سیّد عبدالحسین شرف‌الدّین، و سیّد محسن امین عاملی، و شیخ عبدالحسین امینی، و شیخ جواد بلاغی، و شیخ محمّد حسین آل کاشفالغطاء، و نظائرهم در میانشان طلوع می‌نمود که دانش را از ریشه بررسی کرده و با خدمات و تربیت طلاّب صالح و تصنیفات مُمَتِّعه، آبرو و شرف انسانیّت و اسلام و آیین پاک مذهب جعفری شدند.

امّا در دانشگاه‌ها چون هدف خدا نبود، هدف تأمین زندگی و معاش و ریاست و مقام بود، در این مدّت طولانی یک دانشمند محقّق مبتکر پیدا نشد؛ در علم فیزیک و شیمی و پزشکی و داروسازی و طبیعی، یک مکتشف بیرون نیامد تا نظریّه‌ای تازه آورده و به جهان ارائه دهد. همه جیره‌خوار غربیان و کاسه‌لیس مکتب آنها شدند. دانشمندان و محقّقینشان منتهز فرصت بودند تا در رأس ماه و سال، مجلّۀ خارجی آمده و مطالعه کنند تا ببینند چه مطلب تازه در آسمان علم پدید آمده، آن را ترجمه و به شاگردان مدرسه دیکته کنند؛ این نهایت درجۀ پیشرفت علمی ما بود.

امّا از این به بعد که حکومت، حکومت اسلام و تحت ولایت ولیّ‌فقیه اداره می‌شود، و از دستبرد خارجیان بحمد الله محفوظ می‌ماند، تمام افراد ملّت یک‌پارچه و