تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٤٧١ - سوره هود(١١) آيات ١٠٠ تا ١٠٩
اشقيا در دوزخ باشند إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ مگر آنچه خواهد خداى تو كه مر ايشان را از عذاب نار بعذاب زمهرير معذب سازد يا عذابى ديگر غير از عذاب آتش چه در دوزخ انواع عذاب و عقوبتست و يكى از آنها آنست كه بآتش عذاب كنند پس استثنا از خلود نار باشد در عذاب نار نه از خلود در دوزخ و يا معنى آنست كه كفار معذب باشند بعذابى خاص در كميت و كيفيت الا كه خدا خواهد كه عذاب ايشان را در دوزخ از آن مضاعف سازد و از اينجا است كه فرا (الا را) بمعنى واو حمل كرده و گفته معنى آنست كه (و ما شاء ربك من الزيادة) و يا آنكه انقطاع عذاب ايشان را معلق بمشيت ساخته و مشيت هرگز بآن متعلق نشود پس همه در دوزخ باشند بجهت آنكه تعليق شيء بامر محال محالست و از قبيل اينست قوله (حتى يلج الجمل فى سم الخياط) و يا استثنا بمعنى نقصان نيست از مدة خلود بلكه تنبيه است بر آنكه عذاب و ترك عذاب ايشان بمشيت و اراده الهى باشد و ديگر برابر آن قدرت و تمكن نباشد كقولهم (و اللَّه لا ضربتك الا ان ارى عذاب غيرك) و غرض از مستثنى مستثنى منه ضرب باشد و يا مراد باشقيا كفار و فساق اهل ايمان باشند و مستثنى فساق اهل توحيد كه بعد از عذاب ببهشت در ايندو اين قدر كافيست در صحة استثنا زيرا كه در زوال حكم از كل كافيست زوال بعضى از آن و ضحاك از ابن عباس نقل كرده كه مراد باشقيا در اين آيه گروهى مخصوصاند از اهل توحيد كه حقتعالى ايشان را در دوزخ بقدر گناه معذب سازد و بعد از آن ايشان را ببهشت ببرد پس ايشان در حالتى شقى باشند و در وقتى سعيد و يا استثنا از زفير و شفيق است و شيخ ابو جعفر قدس سره و جمعى از اصحاب ما در تفسير اين آيه فرمودهاند كه ايشان در قبور خود مخلد باشند نه در دوزخ مادامى كه آسمان و زمين باقى باشند و چون منعدم و فانى شوند عقاب ايشان منقطع شود تا بروز بعث و حساب قوله إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ اشارت است بانقطاع عذاب از ايشان در وقت حساب إِنَّ رَبَّكَ بدرستى كه آفريدگار تو فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ كننده است مر چيزى را كه خواهد از تعذيب بدون اعتراض معترضى و منع مانعى وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا و اما آنان كه نيكبخت شدند فَفِي الْجَنَّةِ پس ايشان در بهشتاند خالِدِينَ فِيها جاويدان در آن ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ ما دام كه باشد آسمانها و زمينها اينجا نيز غرض تابيد و تخليد است و يا مراد آسمان و زمين آخرتست و يا ابقاء فوق و تحت يعنى هميشه در بهشت باشند و يا ما دام كه آسمان و زمين آخرت قائم باشد يا جهت فوق و تحت باشد ايشان در بهشت باشند إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ مگر آنچه خواهد پروردگار تو كه ايشان را از نوع نعيم چنان كه داشته باشند بنوعى ديگر از آن بدل گرداند يا آن مرتبه كه داشته باشند فراخور عمل ايشان بمرتبه از آن بلندتر رسانيده