باشند و راضى بتقليد صرف نشده باشند إِنَّ الظَّنَ‌ بدرستى كه گمان‌ لا يُغْنِي‌ بى نياز نگرداند كسى را مِنَ الْحَقِ‌ از علم و اعتقاد راست‌ شَيْئاً چيزى يعنى ظن و تخمين بجاى حق و يقين نتواند بود و گفته‌اند كه ظن كفاران بود كه بتان ايشان را شفاعت خواهند كرد حقتعالى فرمود كه گمان ايشان سود نكند و بازندارد از عذاب خدا چيزى را إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ‌ بدرستى كه خدا داناست‌ بِما يَفْعَلُونَ‌ بآنچه ايشان ميكنند از متابعت گمان و اعراض از حجة و برهان و همه را سزا و جزا خواهد داد در آيه دليل است بر آنكه تحصيل علم در اصول واجب است و اكتفاء بتقليد ظن جايز نيست و جواز ظن در جايى است كه علم ممكن نباشد مانند مسائل اجتهاديه بعد از آن در رد قول كفار كه پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله را گفتند (ائت بقران غير هذا او بدله) ميفرمايد كه‌ وَ ما كانَ هذَا الْقُرْآنُ‌ و نيست و نشايد اين قرآن با وجود دلايل و اعجاز أَنْ يُفْتَرى‌ آنكه بر بافته شود و كسى تواند گفت‌ مِنْ دُونِ اللَّهِ‌ بجز از خداى يعنى سزاوار نيست كه اين سخن مفتراى بشر باشد وَ لكِنْ‌ و ليكن‌ تَصْدِيقَ الَّذِي‌ تصديق كننده آن چه بود بَيْنَ يَدَيْهِ‌ پيش از وى از كتب مقدمه و موافق و مطابق آن يعنى با وجود اعجاز گواه كتب منزله نيز هست يا مصدق چيزى است كه در پيش وى است و از بعث و نشور و حسنات و عقاب و ثواب و تصديق منصوب است بآن كه خبر كان محذوف است اى (و لكن كان تصديق الذى) و يا علة فعل مقدارى (انزل اللَّه تصديق الذى) يعنى انزال قرآن فرمود بجهة تصديق كتب سابقه‌ وَ تَفْصِيلَ الْكِتابِ‌ و براى بيان كردن آن چه بر شما نوشته شده است از او امر و نواهى‌ لا رَيْبَ فِيهِ‌ در حالتى كه نيست شكى در او يعنى شبهه در حقيقت آن نيست اين حال است از كتاب كه در معنى مفعول است و ميتواند بود كه خبر ثالث كان مقدر باشد و يا جمله مستانفه و قوله‌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ‌ متعلق است بتصديق يا تفصيل و لا ريب جمله معترضه يعنى تصديق قرآن و يا تفصيل آن منزل است از نزد پروردگار عالميان و ميتواند بود كه خبر رابع باشد و يا حال از كتاب يا ضمير فيه و مساق آية بعد از منع آن اتباع ظن براى بيان آن چيزى است كه واجب است اتباع آن و اقامت برهان و نيز جهة تقرير و الزام حجة بر سبيل انكار و استبعاد كفار ميفرمايد كه‌ أَمْ يَقُولُونَ‌ آيا ميگويند مشركان‌ افْتَراهُ‌ بر بافته است محمد صلّى اللَّه عليه و آله اين كلام را از خود قُلْ‌ بگو اى محمد صلّى اللَّه عليه و آله اگر كسى اين سخن را بر ميتوان‌