كفار غَيْظَ قُلُوبِهِمْ‌ اندوه‌هاى دلهاى آنان را كه بواسطه آزار كفار ملول بودند و اين آية از معجزاتست چه اخبار است قبل از وقوع آنچه بعد از آن واقع شده از قتل و اسر كفار و قوله‌ وَ يَتُوبُ اللَّهُ‌ ابتداء اخبار است بآنكه بعضى از كفر و توبه كنند و اين بوقوع پيوست يعنى قبول توبه كند خدا و باز گردد بفضل خود عَلى‌ مَنْ يَشاءُ بر هر كه خواهد مراد عكرمة بن ابى جهل است و سهيل بن عمرو و امثال ايشان كه ايمان آوردند وَ اللَّهُ عَلِيمٌ‌ و خدا دانا است بما كان و ما سيكون‌ حَكِيمٌ‌ حكم كننده بر وفق حكمت بعد از آن تنبيه ميفرمايد بر جلالت موقع جهاد بقوله‌ أَمْ حَسِبْتُمْ‌ خطاب بمؤمنانست در حينى كه بعضى از ايشان كراهت داشتند از قتال وام منقطعه است و معنى همزه توبيخست بر حسبان ايشان يعنى آيا مى‌پنداريد اى مؤمنان كه كاره قتال كفاريد و گفته‌اند خطاب با منافقانست يعنى اى اهل نفاق پنداشتيد أَنْ تُتْرَكُوا آنكه شما را بگذارند بر اين وجه كه هستيد از فراغت و امنيت و استراحت‌ وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ‌ و حال آنكه هنوز خداى تعالى ندانسته است و نديده‌ الَّذِينَ جاهَدُوا آنان را كه جهاد كنند مِنْكُمْ‌ از شما در راه وى يعنى هنوز جهاد نكرده‌ايد تا خداى شما را مجاهد داند چه تا مجاهده بفعل نيايد عمل او تعلق نگيرد بجهاد و اگر چه فيما لم يزل عالم بود بساير معلومات و اما علم بوجود شي‌ء فرع موجوديت آنست در مجمع گفته كه معنى آنست كه هنوز ظاهر نشده است آنچه حقتعالى در ازل عالم است بآن از مجاهده شما پس ذكر نفى علم كرد و اراده نفى معلوم فرمود بجهت تاكيد نفى و قوله‌ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا عطفست بر جاهدوا و داخل در صله يعنى هنوز علم خدا تعلق نگرفته بوجود مجاهده با آنان كه جهاد كنند از شما و فرا نگيرند مِنْ دُونِ اللَّهِ‌ بجز از خدا وَ لا رَسُولِهِ‌ و بجز از رسول او صلّى اللَّه عليه و آله‌ وَ لَا الْمُؤْمِنِينَ‌ و بدون مؤمنان‌ وَلِيجَةً دوست نهانى را كه افشاى اسرار كنند با وى خلاصه معنى آنست كه شما را بمجرد دعوى ايمان دست باز نخواهد داشت تا ظاهر شود كه كدام از شما جهاد مى‌كند با كفار و با مشركان دوستى نهانى ميورزد و اسرار خود را بر ايشان در ميان نمى‌نهند يعنى مؤمن حقيقى است نه منافق زبانى‌ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ و خداى دانا است‌ بِما تَعْمَلُونَ‌ بآنچه شما ميكنيد و غرض شما از اعمال وى را معلومست اين كلام صريح آن چيزيست كه از ظاهر قوله و لما يعلم اللَّه متوهم ميشود در آيت دلالت است بر تحريم موالات كفار و فساق و الفت گرفتن بايشان و چون حقتعالى امر فرمود بقتال مشركان و قطع موالات از ايشان در عقب اين امر ميكند مؤمنانرا بمنع‌