٣- منظور از فحشاء چيست؟
در اين كه منظور از «فاحشه» (كار زشت و قبيح) در اينجا چيست؟ بسيارى از مفسران گفته‌اند: اشاره به رسم جمعى از اعراب در زمان جاهليت است كه لخت و برهنه مادرزاد! «زن و مرد» در اطراف خانه خدا طواف مى‌كردند، به گمان اين كه در لباس‌هائى كه مرتكب گناه شده‌اند، شايسته نيست خانه خدا را طواف كنند!
البته اين تفسير، متناسب با آيات قبل كه از لباس و پوشش انسان، سخن مى‌گويد، مى‌باشد.
ولى در روايات متعددى مى‌خوانيم كه: منظور از «فاحشه» در اينجا گفتار پيشوايان ظالم و ستمگر است كه مردم را به پيروى خود دعوت مى‌كنند و معتقدند: خدا اطاعت آنها را بر مردم فرض كرده است. «١»
اما بعضى از مفسران مانند نويسنده «المنار» و «الميزان»، مفهوم آيه را يك مفهوم وسيع گرفته‌اند كه هر گونه كار زشت و قبيحى را در بر مى‌گيرد و با توجه به وسعت مفهوم كلمه «فاحشه» مناسب‌تر همين است كه معنى آيه، همان معنى وسيع كلمه باشد و مسأله «طواف عريان» و «پيروى از پيشوايان ظلم و ستم» از مصاديق روشن آن محسوب مى‌گردد، و منافاتى هم با روايات ندارد.
درباره تسليم بى‌قيد و شرط، در برابر رسوم نياكان در ذيل آيه ١٧٠ سوره «بقره»، جلد اول توضيح كافى داده شده است.
***