بر خويشتن ستم كرديم» «قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا».
«و اگر ما را نيامرزى و رحمت خود را شامل حال ما نكنى، از زيانكاران خواهيم بود» «وَ إِنْ لَمْ‌تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرينَ».
براى توبه و بازگشت به سوى خدا، و اصلاح مفاسد نخستين گام، اين است كه: انسان از مركب غرور و لجاجت پائين آيد و به خطاى خويش اعتراف كند، اعترافى سازنده و در مسير تكامل.
جالب اين كه: به قدرى در توبه و تقاضاى عفو، ادب نشان مى‌دهند كه حتى نمى‌گويند: خدايا ما را ببخش (إِغْفِر لَنا) بلكه مى‌گويند: «اگر ما را نبخشى از زيانكاران خواهيم بود»!
شك نيست كه هر گناه و نافرمانى پروردگار، ظلم و ستم بر خويشتن است؛ زيرا برنامه‌ها و دستورات او همه، در مسير خير، سعادت و پيشرفت انسان است، بنابراين، هر گونه مخالفت با آن مخالفت با تكامل خويشتن و سبب عقب‌ماندگى و سقوط خواهد بود، و آدم عليه السلام و حوا نيز اگر چه گناه نكردند، اما همين ترك اولى‌، آنها را از مقام والايشان فرود آورد.
***
گر چه توبه خالصانه آدم عليه السلام و همسرش در پيشگاه خدا پذيرفته شد و همان طور كه در سوره «بقره» آيه ٣٧ مى‌خوانيم: فَتابَ عَلَيْهِ: «خداوند توبه آنها را پذيرفت» ولى به هر حال، اثر وضعى آن عمل، دامانشان را گرفت، و دستور خارج شدن از بهشت به آنها داده شد «فرمود: فرود آئيد در حالى كه شما با يكديگر (انسان و شيطان) دشمن خواهيد بود» «قالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ».
«و زمين تا مدت معينى قرارگاه و وسيله بهره‌گيرى شما خواهد بود» «وَ لَكُمْ