دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٤٣ - ب خستگى رزمآوران از جنگ بدون غنيمت

ب خستگى رزم‌آوران از جنگ بدون غنيمت‌

مردمان آن روزگار، گو اين‌كه مسلمان بودند و با فرمان پيشواى الهى آهنگ نبرد مى‌كردند، امّا سطح فرهنگ و گرايش‌هايشان چنان نبود كه در گام‌هايى كه برمى‌دارند، خداجوى باشند و اخلاصْ پيشه كنند. در جنگ‌ها، جمع‌آورى غنيمت، يكى از انگيزه‌هاى مؤثّر بود، بويژه براى كسانى كه روزگارى طولانى بدان خوى كرده بودند. اكنون روزها و ماه‌ها در صحنه نبرد مى‌ماندند، بدون اين‌كه از آنچه فراچنگ مى‌آوردند، بتوانند بهره گيرند.

آنان در دوران زمامداران پيش از امام على ٧، به كسب غنايم در جنگ و بهره‌ورى از آن غنايم، به ويژه در جنگ‌هاى فارس و روم، عادت كرده بودند. اكنون امام ٧ از آغازين روزهاى نبرد، از آنها مى‌خواست كه به اموال مردمان، دست درازى نكنند و بدانند كه در آنچه در اوج جنگ به دست مى‌آورند، حقّ تصرّف ندارند. بنا بر اين، پذيرفتن جنگ بدون غنايم، براى مردم، بسى دشوار بود.

آنان كه همراه على ٧ بودند، غالبا از چنان ايمان و درايتى برخوردار نبودند كه در نبرد با فتنه‌انگيزان، فقط به خدا بينديشند و «شمشير در پىِ حق بزنند» و از نبرد، جز رضاى الهى تمنّايى نداشته باشند. بسيارى از آنان، در جنگ، بيشتر و پيشتر از آن كه به حق و دين و خاموش‌سازى فتنه بينديشند، به منافع خود فكر مى‌كردند. متون تاريخى نشان مى‌دهد كه از جمله اعتراضاتى كه مكرّر در جمل و نهروان طرح مى‌شد و حجم بسيارى هم داشت اين بود كه چرا زنان دشمنان، به اسارت گرفته نمى‌شوند و اموالشان تقسيم نمى‌گردد. ابن ابى الحديد، اين واقعيت تاريخى را بر اساس اتّفاق گزارشگران نقل كرده، مى‌نويسد:

اتَّفَقَتِ الرُّواةُ كُلُّها عَلى أنَّهُ ٧ قَبَضَ ما وَجَدَ في عَسكَرِ الجَمَلِ مِن سِلاحٍ ودابَّةٍ ومَملوكٍ ومَتاعٍ وعُروضٍ، فَقَسَّمَهُ بَينَ أصحابِهِ، و أنَّهُم قالوا لَهُ: اقسم بينَنا أهلَ‌